?????? ???? ???? ???? ??????? ????

این سوره در ابتداى بعثت نازل گردیده و در احادیث ترتیب نزول، در زمره اولی سوره هاى نازل گردیده معرفى گردیده است.26 هم اینگونه علامه طباطبایى(قدس سره)اعتقاد دارد که پنج آیه نخستین سوره علق، مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد گواه تقدّم نزول این سوره بر دیگر سوره هاى قرآن میباشد.27
2. تمامی این سوره با هم نازل گردیده است و هیچ یک از قرآن پژوهان ادعاى نزول دور از هم نشانه‌ها این سوره نکرده و در احادیث ترتیب نزول، آیه اى از آن استثنا نشده میباشد و حداقل احتمال نزول جملگى آیه ها سوره با یکدیگر آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد وجود داراست.28
با فرض اجماعى بودن استارت نزول قرآن با سوره علق، نکته دیگرى نیز به دست مى آید و آن، معهود بودن نماز براى مخاطبان قرآن میباشد که گزارش منع از نماز و امر به سجده را (تحت عنوان یکى از اجزاى نماز29 درین سوره) براى آن‌ها قابل فهم و شعور مى سازد.
دو آیه دیگر در سوره مزمّل30 و مدثّر نیز بر وجود نماز از ابتداى بعثت دلالت دارا هستند، چون این دو سوره نیز از اولی سوره هاى قرآن بوده و به اطمینان سال ها قبل از معراج نازل گردیده اند. کمترین مسافت رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد زمانى نقل شده در احادیث براى دو رخداد بعثت و معراج، دو سال، و بیشترین آن یازده یا این که دوازده سال میباشد.31 توضیح آن که در زمینه ی فرصت معراج بیشتراز ده طریقه مطرح گردیده است. عسقلانى در فتح البارى ده پیمان شمرده که اول آنان معراج را مرتبط با عصر زمانى قبل از بعثت مى داند و خیر قسم دیگر از کسانى میباشد که تاریخِ معراج را سال ها بعد از معراج گزارش کرده، البته در گزینش مجال ظریف آن، اختلاف لحاظ فراوان دارا‌هستند شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد . این اقوال عبارت میباشد از شش ماه، هشت ماه، یازده ماه، یکسال، 1‌سال و دو ماه، 1سال و سه ماه، 1‌سال و پنج ماه، پنج سال و شش سال قبل از سفر فرستاده(صلى الله علیه وآله) به مدینه.32 قطب راوندى روایتى از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل کرده که فرصت معراج را سال سوم بعد از بعثت مى داند.33 برخى تاریخ پژوهان معاصر، این نگرش را بر دیگر اقوال ترجیح داده و مؤیدهایى به تفصیل تحت براى آن ذکر کرده اند:
1. سوره نجم که واقعه معراج در آن آورده شده، بعداز نزول 22 یا این که 23 سوره قرآن، فرود آمده و بعداز آن نیز 64 سوره در مکه نازل گردیده‌است، به این ترتیب به صورت طبیعى در مسافت ثلث نخستین و دوم سال هاى بعداز بعثت (قبل از مهاجرت) نازل شد‌ه‌است; یعنى در نقطه پايان سال سوم یا این که ابتداى سال چهارم بعد از بعثت;
2. سوال و جواب هاى ملائکه در شب معراج که در داستان معراج آمده، متناسب با فضاى اوایل بعثت میباشد. بعضى از آن‌ها از جبرئیل مى پرسیدند یار تو که می باشد؟ و زمانى که محمد(صلى الله علیه وآله) را معرفى مى کرد، سؤال مى کردند که آیا وی مبعوث شد‌ه‌است؟ و بعداز جواب مثبت جبرئیل مى پرسیدند که آیا ذمه دار رسالت گردیده‌است؟ این سیرتکامل سوال ها علامت از سپری شدِ مجال زیادى از بعثت فرستاده(صلى الله علیه وآله) در هنگامه معراج ندارد;
3. روایاتى که فریقین درباره حضرت زهرا(علیها السلام) از نبی نقل کرده اند مبنى بر این که جوهره وجود فاطمه(علیها السلام) از میوه اى بوده که در شب معراج از دست جبرئیل تناول کرده و به طور نطفه درآمده میباشد.34 با دقت بدین که مبنی بر قسم دارای اسم و رسم به دنیا آمدن حضرت زهرا در سال پنجم بعثت بوده، معین مى خواهد شد که معراج در مسافت خیر ماه قبل از به دنیا آمدن وی یا این که اندکى پیش خیس واقع گردیده‌است. بنابراین بعداز سپری شد سه سال، معراج واقع گردیده و اندکى بعد از آن، یعنى در سال چهارم، حضرت خدیجه به فرزندش فاطمه حامله شده و در اواخر سال چهارم و اوایل سال پنجم به دنیاآمدن زهرا(علیها السلام) واقع شد‌ه‌است.35
ابن اسحاق مى گوید: یکى از پژوهشگران براى اینجانب حدیث کرد که جبرئیل نماز را بر نبی (فرود) آورد آن‌گاه که بر وی(صلى الله علیه وآله)واجب شد، درحالى که وی در بلندى هاى مکه بود. پاشنه پا را به کناره اى از دره زد که چشمه اى از آن جارى شد. جبرئیل وضو گرفت و نبی معبود بدو مى نگریست این براى آن بود که عصمت نماز را به وی حافظه دهد. بعد فرستاده(صلى الله علیه وآله)وضو گرفت همانطور که از جبرئیل چشم بود. سپس جبرئیل برخاست و براى وی نماز گزارد. فرستاده نیز به همپا نماز وی نماز گزارد. جبرئیل رفت و فرستاده(صلى الله علیه وآله) به سوى خدیجه آمد تا همانطور که جبرئیل به وی خاطر داده بود، عصمت نماز را به خدیجه خاطر دهد. خدیجه نیز چونان وضوى فرستاده(صلى الله علیه وآله)وضو گرفت. آن‌گاه رسول(صلى الله علیه وآله)براى وی، همان طور که جبرئیل برایش نماز گزارده بود، نماز گزارد، سپس خدیجه نیز مانند وی نماز گزارد.36
على بن ابراهیم گوید: نبی(صلى الله علیه وآله) زیرا به 37 سالگى رسید، در خواب مى روئت کرد که کسى به وی «یا این که پیامبر الله» مى گوید، فرصت زیادى به‌این منوال سپری شد تا آن که فی مابین کوه ها سرگرم شبانى گوسفندان ابوطالب بود که نگاهش به فردى به‌زمین‌خورد که به وی مى اظهار‌کرد «یا این که نبی الله». به وی اعلام کرد تو کیستى؟ جواب اعطا کرد: جبرئیل، معبود منرا به سوى تو رسول تا تو‌را تحت عنوان رسول خود برگزیند. نبی(صلى الله علیه وآله)زمینه را به خدیجه خبر بخشید .... نبی این خبر را از دیگر افراد مخفى مى کرد تا آنگاه که جبرئیل بر وی نازل شد و آبى از افق فرود آورد و بیان کرد: اى محمد بلند شو و براى نماز وضو بگیر! جبرئیل اورا وضو دریافت کردن (بر شکل و دست ها تا آرنج و مسح راز و پاها تا بر آمدگى روى پا) فراگرفت و به وی رکوع و سجود خاطر اعطا کرد. هنگامى که چهل ساله شد اورا به نماز دستور اعطا کرد و حدود نماز را به وی یادگرفت، البته وقت نماز را بر وی نازل نکرد. براین اساس، فرستاده(صلى الله علیه وآله) هر از گاهى دو رکعت، دو رکعت نماز مى گزارد و على بن ابى طالب(علیه السلام)یاور رسول(صلى الله علیه وآله) بود، در رفت و آمدش یار و همدم وی بود و از وی غیروابسته نمى شد. بارى زمانى على(علیه السلام)بر نبی(صلى الله علیه وآله) وارد شد و او‌را در حالا نماز روئت کرد. وقتى نماز گزاردن او‌را روءیت کرد پرسید: اى ابوالقاسم! این چه کارى میباشد؟ جواب بخشید: این نمازى میباشد که آفریدگار من را بدان امر داده میباشد. رسول(صلى الله علیه وآله) على(علیه السلام) را به اسلام دعوت کرد و وی اسلام آورد و با وی نماز گزارد و خدیجه نیز اسلام آورد. در آن هنگام کسى نماز نمى گزارد جز فرستاده(صلى الله علیه وآله) و على(علیه السلام) و خدیجه پشت رمز وی (نماز مى خواندند)... .37
ابن شهرآشوب نیز در مناقب در ذکر درجات بعثت فرستاده(صلى الله علیه وآله) هفتمی آنان‌را عبادات مى داند و بر این اعتقاد میباشد که در زمانى که وی در مکه بودند صرفا پاکی و نماز تشریع شد، (نخست) نماز بر وی واجب بود و بر مسلمانها مستحب. آنگاه نمازهاى پنج گانه پس از اسراء واجب شد و این در سال نهم بعثت وی بود.38
چنان که پیشتر اشاره کردیم، در بعضى احادیث به نمازهایى که فرستاده(صلى الله علیه وآله) در مسیر عروج خویش برگزار کرده اند، اشاره گردیده‌است. على بن ابراهیم قمى از پدرش و وی از محمد بن ابى عمیر، و وی از هشام بن سلامت از امام راست گو(علیه السلام) نقل مى نماید که فرستاده(صلى الله علیه وآله) دراین باره فرموده اند:
...جبرئیل من را فرود آورد و اظهار کرد: نماز بگزار، نماز گزاردم. آنگاه اظهار کرد: میدانى در کجا نماز خواندى؟ گفتم: خیر. اظهار‌کرد: در طیبه (مدینه) نماز گزاردى که محل مهاجرت تو خواهد بود. آن‌گاه سوار شدم و به اندازه اى که پروردگار خواست گذشتیم جبرئیل اذعان کرد: فرود بیا و نماز بگزار. فرود آمدم و نماز گزاردم. جبرئیل اظهار کرد: میدانى در کجا نماز خواندى؟ گفتم: خیر. اظهار کرد: در طور سینا نماز خواندى; جایى که پروردگار با موسى کلام ذکر کرد. آن گاه سوار شدم و به مقدارى که خدا خواست گذشتیم، جبریل اظهار‌کرد: فرود بیا و نماز بگزار. فرود آمدم و نماز خواندم. اعلام‌کرد: میدانى در کجا نماز گزاردى؟ گفتم: خیر. اظهار کرد: در بیت لحم; حیطه اى در بیت المقدس، جایى که عیسى(علیه السلام) دیده به جهان گشود. بعد از آن سوار شدم و گذشتیم تا به بیت المقدس رسیدیم ... وارد مسجد شدم در حالى که جبرئیل همپا و در کنارم بود. در آن جا ابراهیم و موسى و عیسى را در گردآوری پیامبرانى که خدا مى خواست، فهم و شعور کردیم. آن ها به سوى اینجانب آمدند و نماز برپا شد. شک وتردید نداشتم که جبرئیل بر ما امامت خواهد کرد، ولی زمانى که صف ها را منظم کردند، جبرئیل بازویم را گرفت و من‌را جلو انداخت و اینجانب بر آن ها امامت کردم و بر این شغل فخر نمی کنم!39
در داستان دیگرى هارون بن خارجه از امام راست گو(علیه السلام)در ذکر فضیلت مسجد کوفه اینگونه نقل نموده است:
... هیچ فرشته مقرب و فرستاده مرسلى نبوده مگر آن که در مسجد کوفه نماز گزارده میباشد، حتى حضرت محمد (صلى الله علیه وآله)در شب اسراء زمانى که جبرئیل به وی اعلام کرد: یا این که محمد این مسجد کوفه میباشد، وی بیان کرد: براى اینجانب اذن بگیر تا دو رکعت نماز بگزارم. جبرئیل براى وی اذن گرفت و اورا فرود آورد و دو رکعت نماز در آن بگزارد.40
این احادیث به روشنى بر وجود نماز، در زمان زمانى قبل از معراج دلالت دارا هستند، چون مفروض احادیث آن میباشد که هنوز نبی(صلى الله علیه وآله)معراج را ادراک نکرده و نماز به صورت کنونى بر وی عرضه نشده بود.
میان احادیث شیعى که در مستندات طریقه ابتدا آوردیم، روایتى بود که در آن، به صراحت نگرش سوم تکذیب گردیده‌است و بنابر آن رسول(صلى الله علیه وآله) هیچ نمازى قبل از بعثت و نزول وحى قرآنى نخوانده بودند، البته مى قدرت اظهار‌کرد که ماجرا یادشده به رغم تعارض ابتدایى با نگرش سوم، با آن منافاتى ندارد. در تبیین سازگارى و عدم تعارض این داستان با طریقه سوم دو احتمال قابل طرح میباشد:
در آغاز، آن که آیه دهم سوره علق و دیگر آیه هاِ قابل استناد در‌این دعوا، در به عبارتی شروع بعثت نازل نشده باشند; یعنى زمانى نازل گردیده باشند که آیاتى قبل از آن مبنى بر تشریع نماز فرود آمده بوده میباشد و درنتیجه، آن نماز، معهود به سوابق باشد. این احتمال به جهت اجماعى بودن نزول سوره هاى علق، مزمّل و مدثّر در ابتداى بعثت، بدور از ذهن میباشد و دلیلى بر آن نداریم، مگر آن که اثبات گردد آیه‌ها گزینه استناد در‌این سوره ها در برهه زمانی زمانى متأخر از نزول اصل سوره نازل گردیده اند که‌این احتمال نیز بسیار بعید میباشد، چون هیچ یک از محققان علم ها قرآنى اینگونه ادعایى نکرده و در ترتیب نزول سوره ها علق اولی سوره بوده و سوره هاى مدثّر و مزمّل نیز با مسافت یک سوره در پى آن، نازل گردیده اند41 و کسى آیه‌ها آیتم استناد درین دعوا را از آنان استثنا نکرده میباشد.42 براین اساس، وجود عبادتى به اسم نماز در آن زمان زمانى قطعى میباشد، هر یکسری نماز با حالت و وقت ها معلوم، بعد ها در هجرت معراج تشریع شد. براین اساس، حرف آلوسى که مى گوید: «خلافى در‌این وجود ندارد که نماز در شب اسراء واجب شد»43 و به‌دنبال آن فیض مى گیرد که خبر‌ها نماز تلاوت على(علیه السلام) و جعفر با فرستاده(صلى الله علیه وآله)در سال هاى ابتدا دعوت رسول (صلى الله علیه وآله) و تجلیل ابوطالب از آنها غلط میباشد، مغایر نشانه‌ها قرآن و اجماع عالمانى میباشد که سوره هاى پیشگفته را نازل گردیده در اوایل بعثت مى دانند، و از معیارهاى علمى بدور گردیده و در بین دو نوع نماز فرق قائل نشده میباشد.
دوم، آن که غرض از نماز درین ماجرا، نماز معهود کنونى باشد خیر نمازى که نبی(صلى الله علیه وآله) قبل از نزول قرآن مى خوانده اند. با این احتمال، دربین این دو مقاله هیچ تنافى نخواهد ماند. توضیح این که ممکن میباشد غرض از نماز درین دو طریقه گوناگون باشد. یکى به معناى عبادت ویژه و معروفى که در حال حاضر مى شناسیم و اجزا و مقدمات و موقعیت و وقت خاصى داراست، و دیگرى عبادتى که نبی(صلى الله علیه وآله)قبل از بعثت و بعد از آن تا فرصت معراج، ایفا مى داده و چگونگی آن بر ما مشخص و معلوم وجود ندارد. براین اساس، تکذیب درین ماجرا، به وجود نماز به صورت فعلى گشوده مى خواهد شد و اِخبار به وجود آن در احادیث دیگر به معناى وجود عبادتى میباشد بدین اسم که رسول(صلى الله علیه وآله) از ابتداى اعمال مناسک عبادى خویش، خداى را با آن مى پرستید.
در حال حاضر که به اجمال نمازگزار بودن رسول(صلى الله علیه وآله) قبل از معراج و وجوب نمازهاى یومیه در هجرت معراج پر‌نور شد، مشاجره فشرده و کوتاه خویش را با بیانى از علامه مجلسى(قدس سره)به نقطه پایان مى بریم. وی در‌این باب مى گوید:
آن چه از خبر ها دارای اعتبار و اثر ها مستفیض بر اینجانب واضح شده، این میباشد که فرستاده(صلى الله علیه وآله)قبل از بعثت از زمانى که پروردگار عقلش را به کمال آورد، نبى و مؤید به روح القدس بوده و فرشته با وی کلام مى گفته و وی صدا (هاى وحیانى) را مى شنیده و خوابِ وحیانى نیز مى چشم میباشد ... و همواره قبل از بعثت، آفریدگار را به گونه های عبادات پرستش نموده است. [این عبادات ]یا این که موافق با آن چه بعد ها به عموم ابلاغ کرده و یا این که به طور دیگر، یا این که طبق با شریعت ابراهیم یا این که دیگر پیامبران قبل بوده میباشد، خیر به سیرتکامل اى که تابع آنها و دلیل به شرایع آن ها به شمار آید، بلکه بدین مضمون‌ که آن چه به وی وحى مى شد، طبق بعضى از شرایع قبلی بود و با آن چه بعداز رسالت بر وی نازل شد نسخه ها شوید.44
سود آن که استارت نمازهاى واجب یومیه بر عموم بعد از معراج بوده میباشد، ولی رسول(صلى الله علیه وآله) و بعضى از نزدیکانش، مانند حضرت على و خدیجه(علیهما السلام) قبل از آن نیز نماز مى گزاردند. اگرچه مى اقتدار از برخى آیه ها قرآن مانند: «کلا لا تطعه و اسجد و اقترب»45 نیز بر واجب بودن نمازى که نبی بعداز بعثت (و قبل از معراج) مى خوانده برهان آورد، ولى به اطمینان آن نماز، نماز واجب یومیه نبوده و وی هر از گاهى دو رکعت مى خواندند. حتى با دقت به روایاتى که برخى از آن‌ها را پیش خیس گزارش کردیم، و با التفات به اخبارى که علامه مجلسى در‌این گفته خود بدان استناد نموده است، رسول(صلى الله علیه وآله) قبل از بعثت نیز نمازگزار بودند، ولی چگونگى و واجب یا این که مستحب بودن آن بر ما پر‌نور وجود ندارد.

این سوره در ابتداى بعثت نازل گردیده و در احادیث ترتیب نزول، در زمره اولی سوره هاى نازل گردیده معرفى گردیده است.26 هم اینگونه علامه طباطبایى(قدس سره)اعتقاد دارد که پنج آیه نخستین سوره علق، مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد گواه تقدّم نزول این سوره بر دیگر سوره هاى قرآن میباشد.27
2. تمامی این سوره با هم نازل گردیده است و هیچ یک از قرآن پژوهان ادعاى نزول دور از هم نشانه‌ها این سوره نکرده و در احادیث ترتیب نزول، آیه اى از آن استثنا نشده میباشد و حداقل احتمال نزول جملگى آیه ها سوره با یکدیگر آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد وجود داراست.28
با فرض اجماعى بودن استارت نزول قرآن با سوره علق، نکته دیگرى نیز به دست مى آید و آن، معهود بودن نماز براى مخاطبان قرآن میباشد که گزارش منع از نماز و امر به سجده را (تحت عنوان یکى از اجزاى نماز29 درین سوره) براى آن‌ها قابل فهم و شعور مى سازد.
دو آیه دیگر در سوره مزمّل30 و مدثّر نیز بر وجود نماز از ابتداى بعثت دلالت دارا هستند، چون این دو سوره نیز از اولی سوره هاى قرآن بوده و به اطمینان سال ها قبل از معراج نازل گردیده اند. کمترین مسافت رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد زمانى نقل شده در احادیث براى دو رخداد بعثت و معراج، دو سال، و بیشترین آن یازده یا این که دوازده سال میباشد.31 توضیح آن که در زمینه ی فرصت معراج بیشتراز ده طریقه مطرح گردیده است. عسقلانى در فتح البارى ده پیمان شمرده که اول آنان معراج را مرتبط با عصر زمانى قبل از بعثت مى داند و خیر قسم دیگر از کسانى میباشد که تاریخِ معراج را سال ها بعد از معراج گزارش کرده، البته در گزینش مجال ظریف آن، اختلاف لحاظ فراوان دارا‌هستند شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد . این اقوال عبارت میباشد از شش ماه، هشت ماه، یازده ماه، یکسال، 1‌سال و دو ماه، 1سال و سه ماه، 1‌سال و پنج ماه، پنج سال و شش سال قبل از سفر فرستاده(صلى الله علیه وآله) به مدینه.32 قطب راوندى روایتى از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل کرده که فرصت معراج را سال سوم بعد از بعثت مى داند.33 برخى تاریخ پژوهان معاصر، این نگرش را بر دیگر اقوال ترجیح داده و مؤیدهایى به تفصیل تحت براى آن ذکر کرده اند:
1. سوره نجم که واقعه معراج در آن آورده شده، بعداز نزول 22 یا این که 23 سوره قرآن، فرود آمده و بعداز آن نیز 64 سوره در مکه نازل گردیده‌است، به این ترتیب به صورت طبیعى در مسافت ثلث نخستین و دوم سال هاى بعداز بعثت (قبل از مهاجرت) نازل شد‌ه‌است; یعنى در نقطه پايان سال سوم یا این که ابتداى سال چهارم بعد از بعثت;
2. سوال و جواب هاى ملائکه در شب معراج که در داستان معراج آمده، متناسب با فضاى اوایل بعثت میباشد. بعضى از آن‌ها از جبرئیل مى پرسیدند یار تو که می باشد؟ و زمانى که محمد(صلى الله علیه وآله) را معرفى مى کرد، سؤال مى کردند که آیا وی مبعوث شد‌ه‌است؟ و بعداز جواب مثبت جبرئیل مى پرسیدند که آیا ذمه دار رسالت گردیده‌است؟ این سیرتکامل سوال ها علامت از سپری شدِ مجال زیادى از بعثت فرستاده(صلى الله علیه وآله) در هنگامه معراج ندارد;
3. روایاتى که فریقین درباره حضرت زهرا(علیها السلام) از نبی نقل کرده اند مبنى بر این که جوهره وجود فاطمه(علیها السلام) از میوه اى بوده که در شب معراج از دست جبرئیل تناول کرده و به طور نطفه درآمده میباشد.34 با دقت بدین که مبنی بر قسم دارای اسم و رسم به دنیا آمدن حضرت زهرا در سال پنجم بعثت بوده، معین مى خواهد شد که معراج در مسافت خیر ماه قبل از به دنیا آمدن وی یا این که اندکى پیش خیس واقع گردیده‌است. بنابراین بعداز سپری شد سه سال، معراج واقع گردیده و اندکى بعد از آن، یعنى در سال چهارم، حضرت خدیجه به فرزندش فاطمه حامله شده و در اواخر سال چهارم و اوایل سال پنجم به دنیاآمدن زهرا(علیها السلام) واقع شد‌ه‌است.35
ابن اسحاق مى گوید: یکى از پژوهشگران براى اینجانب حدیث کرد که جبرئیل نماز را بر نبی (فرود) آورد آن‌گاه که بر وی(صلى الله علیه وآله)واجب شد، درحالى که وی در بلندى هاى مکه بود. پاشنه پا را به کناره اى از دره زد که چشمه اى از آن جارى شد. جبرئیل وضو گرفت و نبی معبود بدو مى نگریست این براى آن بود که عصمت نماز را به وی حافظه دهد. بعد فرستاده(صلى الله علیه وآله)وضو گرفت همانطور که از جبرئیل چشم بود. سپس جبرئیل برخاست و براى وی نماز گزارد. فرستاده نیز به همپا نماز وی نماز گزارد. جبرئیل رفت و فرستاده(صلى الله علیه وآله) به سوى خدیجه آمد تا همانطور که جبرئیل به وی خاطر داده بود، عصمت نماز را به خدیجه خاطر دهد. خدیجه نیز چونان وضوى فرستاده(صلى الله علیه وآله)وضو گرفت. آن‌گاه رسول(صلى الله علیه وآله)براى وی، همان طور که جبرئیل برایش نماز گزارده بود، نماز گزارد، سپس خدیجه نیز مانند وی نماز گزارد.36
على بن ابراهیم گوید: نبی(صلى الله علیه وآله) زیرا به 37 سالگى رسید، در خواب مى روئت کرد که کسى به وی «یا این که پیامبر الله» مى گوید، فرصت زیادى به‌این منوال سپری شد تا آن که فی مابین کوه ها سرگرم شبانى گوسفندان ابوطالب بود که نگاهش به فردى به‌زمین‌خورد که به وی مى اظهار‌کرد «یا این که نبی الله». به وی اعلام کرد تو کیستى؟ جواب اعطا کرد: جبرئیل، معبود منرا به سوى تو رسول تا تو‌را تحت عنوان رسول خود برگزیند. نبی(صلى الله علیه وآله)زمینه را به خدیجه خبر بخشید .... نبی این خبر را از دیگر افراد مخفى مى کرد تا آنگاه که جبرئیل بر وی نازل شد و آبى از افق فرود آورد و بیان کرد: اى محمد بلند شو و براى نماز وضو بگیر! جبرئیل اورا وضو دریافت کردن (بر شکل و دست ها تا آرنج و مسح راز و پاها تا بر آمدگى روى پا) فراگرفت و به وی رکوع و سجود خاطر اعطا کرد. هنگامى که چهل ساله شد اورا به نماز دستور اعطا کرد و حدود نماز را به وی یادگرفت، البته وقت نماز را بر وی نازل نکرد. براین اساس، فرستاده(صلى الله علیه وآله) هر از گاهى دو رکعت، دو رکعت نماز مى گزارد و على بن ابى طالب(علیه السلام)یاور رسول(صلى الله علیه وآله) بود، در رفت و آمدش یار و همدم وی بود و از وی غیروابسته نمى شد. بارى زمانى على(علیه السلام)بر نبی(صلى الله علیه وآله) وارد شد و او‌را در حالا نماز روئت کرد. وقتى نماز گزاردن او‌را روءیت کرد پرسید: اى ابوالقاسم! این چه کارى میباشد؟ جواب بخشید: این نمازى میباشد که آفریدگار من را بدان امر داده میباشد. رسول(صلى الله علیه وآله) على(علیه السلام) را به اسلام دعوت کرد و وی اسلام آورد و با وی نماز گزارد و خدیجه نیز اسلام آورد. در آن هنگام کسى نماز نمى گزارد جز فرستاده(صلى الله علیه وآله) و على(علیه السلام) و خدیجه پشت رمز وی (نماز مى خواندند)... .37
ابن شهرآشوب نیز در مناقب در ذکر درجات بعثت فرستاده(صلى الله علیه وآله) هفتمی آنان‌را عبادات مى داند و بر این اعتقاد میباشد که در زمانى که وی در مکه بودند صرفا پاکی و نماز تشریع شد، (نخست) نماز بر وی واجب بود و بر مسلمانها مستحب. آنگاه نمازهاى پنج گانه پس از اسراء واجب شد و این در سال نهم بعثت وی بود.38
چنان که پیشتر اشاره کردیم، در بعضى احادیث به نمازهایى که فرستاده(صلى الله علیه وآله) در مسیر عروج خویش برگزار کرده اند، اشاره گردیده‌است. على بن ابراهیم قمى از پدرش و وی از محمد بن ابى عمیر، و وی از هشام بن سلامت از امام راست گو(علیه السلام) نقل مى نماید که فرستاده(صلى الله علیه وآله) دراین باره فرموده اند:
...جبرئیل من را فرود آورد و اظهار کرد: نماز بگزار، نماز گزاردم. آنگاه اظهار کرد: میدانى در کجا نماز خواندى؟ گفتم: خیر. اظهار‌کرد: در طیبه (مدینه) نماز گزاردى که محل مهاجرت تو خواهد بود. آن‌گاه سوار شدم و به اندازه اى که پروردگار خواست گذشتیم جبرئیل اذعان کرد: فرود بیا و نماز بگزار. فرود آمدم و نماز گزاردم. جبرئیل اظهار کرد: میدانى در کجا نماز خواندى؟ گفتم: خیر. اظهار کرد: در طور سینا نماز خواندى; جایى که پروردگار با موسى کلام ذکر کرد. آن گاه سوار شدم و به مقدارى که خدا خواست گذشتیم، جبریل اظهار‌کرد: فرود بیا و نماز بگزار. فرود آمدم و نماز خواندم. اعلام‌کرد: میدانى در کجا نماز گزاردى؟ گفتم: خیر. اظهار کرد: در بیت لحم; حیطه اى در بیت المقدس، جایى که عیسى(علیه السلام) دیده به جهان گشود. بعد از آن سوار شدم و گذشتیم تا به بیت المقدس رسیدیم ... وارد مسجد شدم در حالى که جبرئیل همپا و در کنارم بود. در آن جا ابراهیم و موسى و عیسى را در گردآوری پیامبرانى که خدا مى خواست، فهم و شعور کردیم. آن ها به سوى اینجانب آمدند و نماز برپا شد. شک وتردید نداشتم که جبرئیل بر ما امامت خواهد کرد، ولی زمانى که صف ها را منظم کردند، جبرئیل بازویم را گرفت و من‌را جلو انداخت و اینجانب بر آن ها امامت کردم و بر این شغل فخر نمی کنم!39
در داستان دیگرى هارون بن خارجه از امام راست گو(علیه السلام)در ذکر فضیلت مسجد کوفه اینگونه نقل نموده است:
... هیچ فرشته مقرب و فرستاده مرسلى نبوده مگر آن که در مسجد کوفه نماز گزارده میباشد، حتى حضرت محمد (صلى الله علیه وآله)در شب اسراء زمانى که جبرئیل به وی اعلام کرد: یا این که محمد این مسجد کوفه میباشد، وی بیان کرد: براى اینجانب اذن بگیر تا دو رکعت نماز بگزارم. جبرئیل براى وی اذن گرفت و اورا فرود آورد و دو رکعت نماز در آن بگزارد.40
این احادیث به روشنى بر وجود نماز، در زمان زمانى قبل از معراج دلالت دارا هستند، چون مفروض احادیث آن میباشد که هنوز نبی(صلى الله علیه وآله)معراج را ادراک نکرده و نماز به صورت کنونى بر وی عرضه نشده بود.
میان احادیث شیعى که در مستندات طریقه ابتدا آوردیم، روایتى بود که در آن، به صراحت نگرش سوم تکذیب گردیده‌است و بنابر آن رسول(صلى الله علیه وآله) هیچ نمازى قبل از بعثت و نزول وحى قرآنى نخوانده بودند، البته مى قدرت اظهار‌کرد که ماجرا یادشده به رغم تعارض ابتدایى با نگرش سوم، با آن منافاتى ندارد. در تبیین سازگارى و عدم تعارض این داستان با طریقه سوم دو احتمال قابل طرح میباشد:
در آغاز، آن که آیه دهم سوره علق و دیگر آیه هاِ قابل استناد در‌این دعوا، در به عبارتی شروع بعثت نازل نشده باشند; یعنى زمانى نازل گردیده باشند که آیاتى قبل از آن مبنى بر تشریع نماز فرود آمده بوده میباشد و درنتیجه، آن نماز، معهود به سوابق باشد. این احتمال به جهت اجماعى بودن نزول سوره هاى علق، مزمّل و مدثّر در ابتداى بعثت، بدور از ذهن میباشد و دلیلى بر آن نداریم، مگر آن که اثبات گردد آیه‌ها گزینه استناد در‌این سوره ها در برهه زمانی زمانى متأخر از نزول اصل سوره نازل گردیده اند که‌این احتمال نیز بسیار بعید میباشد، چون هیچ یک از محققان علم ها قرآنى اینگونه ادعایى نکرده و در ترتیب نزول سوره ها علق اولی سوره بوده و سوره هاى مدثّر و مزمّل نیز با مسافت یک سوره در پى آن، نازل گردیده اند41 و کسى آیه‌ها آیتم استناد درین دعوا را از آنان استثنا نکرده میباشد.42 براین اساس، وجود عبادتى به اسم نماز در آن زمان زمانى قطعى میباشد، هر یکسری نماز با حالت و وقت ها معلوم، بعد ها در هجرت معراج تشریع شد. براین اساس، حرف آلوسى که مى گوید: «خلافى در‌این وجود ندارد که نماز در شب اسراء واجب شد»43 و به‌دنبال آن فیض مى گیرد که خبر‌ها نماز تلاوت على(علیه السلام) و جعفر با فرستاده(صلى الله علیه وآله)در سال هاى ابتدا دعوت رسول (صلى الله علیه وآله) و تجلیل ابوطالب از آنها غلط میباشد، مغایر نشانه‌ها قرآن و اجماع عالمانى میباشد که سوره هاى پیشگفته را نازل گردیده در اوایل بعثت مى دانند، و از معیارهاى علمى بدور گردیده و در بین دو نوع نماز فرق قائل نشده میباشد.
دوم، آن که غرض از نماز درین ماجرا، نماز معهود کنونى باشد خیر نمازى که نبی(صلى الله علیه وآله) قبل از نزول قرآن مى خوانده اند. با این احتمال، دربین این دو مقاله هیچ تنافى نخواهد ماند. توضیح این که ممکن میباشد غرض از نماز درین دو طریقه گوناگون باشد. یکى به معناى عبادت ویژه و معروفى که در حال حاضر مى شناسیم و اجزا و مقدمات و موقعیت و وقت خاصى داراست، و دیگرى عبادتى که نبی(صلى الله علیه وآله)قبل از بعثت و بعد از آن تا فرصت معراج، ایفا مى داده و چگونگی آن بر ما مشخص و معلوم وجود ندارد. براین اساس، تکذیب درین ماجرا، به وجود نماز به صورت فعلى گشوده مى خواهد شد و اِخبار به وجود آن در احادیث دیگر به معناى وجود عبادتى میباشد بدین اسم که رسول(صلى الله علیه وآله) از ابتداى اعمال مناسک عبادى خویش، خداى را با آن مى پرستید.
در حال حاضر که به اجمال نمازگزار بودن رسول(صلى الله علیه وآله) قبل از معراج و وجوب نمازهاى یومیه در هجرت معراج پر‌نور شد، مشاجره فشرده و کوتاه خویش را با بیانى از علامه مجلسى(قدس سره)به نقطه پایان مى بریم. وی در‌این باب مى گوید:
آن چه از خبر ها دارای اعتبار و اثر ها مستفیض بر اینجانب واضح شده، این میباشد که فرستاده(صلى الله علیه وآله)قبل از بعثت از زمانى که پروردگار عقلش را به کمال آورد، نبى و مؤید به روح القدس بوده و فرشته با وی کلام مى گفته و وی صدا (هاى وحیانى) را مى شنیده و خوابِ وحیانى نیز مى چشم میباشد ... و همواره قبل از بعثت، آفریدگار را به گونه های عبادات پرستش نموده است. [این عبادات ]یا این که موافق با آن چه بعد ها به عموم ابلاغ کرده و یا این که به طور دیگر، یا این که طبق با شریعت ابراهیم یا این که دیگر پیامبران قبل بوده میباشد، خیر به سیرتکامل اى که تابع آنها و دلیل به شرایع آن ها به شمار آید، بلکه بدین مضمون‌ که آن چه به وی وحى مى شد، طبق بعضى از شرایع قبلی بود و با آن چه بعداز رسالت بر وی نازل شد نسخه ها شوید.44
سود آن که استارت نمازهاى واجب یومیه بر عموم بعد از معراج بوده میباشد، ولی رسول(صلى الله علیه وآله) و بعضى از نزدیکانش، مانند حضرت على و خدیجه(علیهما السلام) قبل از آن نیز نماز مى گزاردند. اگرچه مى اقتدار از برخى آیه ها قرآن مانند: «کلا لا تطعه و اسجد و اقترب»45 نیز بر واجب بودن نمازى که نبی بعداز بعثت (و قبل از معراج) مى خوانده برهان آورد، ولى به اطمینان آن نماز، نماز واجب یومیه نبوده و وی هر از گاهى دو رکعت مى خواندند. حتى با دقت به روایاتى که برخى از آن‌ها را پیش خیس گزارش کردیم، و با التفات به اخبارى که علامه مجلسى در‌این گفته خود بدان استناد نموده است، رسول(صلى الله علیه وآله) قبل از بعثت نیز نمازگزار بودند، ولی چگونگى و واجب یا این که مستحب بودن آن بر ما پر‌نور وجود ندارد.