الیاقوت فی دانش الکلام کتابی در دانش سخن که با رویکردی فلسفی به ثابت عقاید امامیه میپردازد. این کتاب که به وسیله ابراهیم بن اسحاق نوبختی تألیف گردیده، دربرگیرنده اصول اعتقادی امامیه یعنی توحید، عدل، معاد، نبوت، امامت و مباحث مربوط به آنها مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد میباشد.
کتاب الیاقوت را از کهن‌ترین و ارزشمندترین متن‌ها کلامی شیعه به‌شمار آورده‌اند. بعضا معتقدند که‌این کتاب به‌انگیزه اختصار، با دشواری در ادراک هم پا میباشد. او‌لین گستردن بر این کتاب را ابن‌ابی‌الحدید نوشت. علامه حلی نیز کتاب انوار الملکوت فی گستردن الیاقوت و شهاب‌الدین عاملی کتاب ارجوزة فی تفصیل الیاقوت را در گستردن این کتاب آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد نوشتند.
الیاقوت برای اولیه‌توشه در سال ۱۴۱۳ق، بوسیله انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی در قم و با مطالعه علی‌اکبر ضیایی منتشر شد.
معرفی اجمالی و منزلت
الیاقوت فی دانش الکلام تألیف ابراهیم بن اسحاق نوبختی میباشد. سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی در پیشگفتار این کتاب آورده میباشد: الیاقوت یکی‌از اثرها کهن در قضیه دانش صحبت میباشد؛[۱] که به گفته توده‌ای از پژوهشگران، ابواسحاق نوبختی، آن را حدود سال ۳۴۰ق نگاشته رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد میباشد.[۲]
به اطمینان علامه حلی الیاقوت مشمول برخی از شریف‌ترین و خوب‌ترین موضوعات میباشد؛ ولی به‌انگیزه اختصار، با دشواری‌هایی در ادراک روبه‌رو میباشد؛ به‌سیرتکامل‌ای که اکثر علما از ادراک آن ناتوانند.[۳] و به گفته مرعشی نجفی این کتاب اگرچه از اختصار متعددی شامل است؛ البته مطالب اصلی دانش حرف را شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد دربردارد.[۴]
شروح کتاب
الیاقوت گزینه دقت گروهی از عالمان پیشین بوده میباشد و تعدادی تفصیل بر کتاب الیاقوت نگاشته گردیده‌است. او‌لین گستردن را ابن‌ابی‌الحدید نوشت.[۵] کتاب‌های انوار الملکوت فی گستردن الیاقوت تاثیر علامه حلی و ارجوزة فی گستردن الیاقوت نوشته شهاب‌الدین عاملی نیز از گستردن‌های الیاقوت می باشند.[۶]
مولف
نوشته‌علمیٔ مهم: ابواسحاق نوبختی
ابراهیم بن اسحاق بن ادب بن ابی‌سهل وآسان بن نوبخت نوبختی، از سابق‌ترین متکلمان شیعه و از مشاهیر قوم نوبختی میباشد.[۷] او را از مشاهیر کلامی حوزه علمیه بغداد دانسته‌اند.[۸] در امر نام و فرصت معاش مؤلف، در بین اندیشمندان نظرها مختلفی وجود داراست؛[۹] برخی اورا ابراهیم بن نوبخت[۱۰] و برخی اسماعیل بن اسحاق[۱۱] و دیگر افراد ابراهیم بن اسحاق نامیده‌اند.[۱۲] توده‌ای از دانشمندان معتقدند که در کتاب‌های کلامی، اسم ابن‌نوبخت صرفا به مالک کتاب الیاقوت تخصیص داراست.[۱۳] اورا از متکلمان قرن دوم هجری[۱۴] یا این که قرن چهارم هجری قمری دانسته‌اند.[۱۵] برخی از پژوهشگران به اثر ها ابن‌نوبخت[۱۶] و عقاید ویژه وی مثلا کفایت ایمان در تصدیق قلبی و مجوز لذت عقلی برای آفریدگار[۱۷] اشاره کرده‌اند.
محتوای کتاب
ابن‌نوبخت در ساختاری دارای انسجام و منظم، کتاب را با موردٔ وجوب لحاظ و تعریف و تمجید دانش شروع کرده و این سیرتکامل دلیل کرده که زیرا مخلوق بهره مند از نعمت‌های بی‌شمار میباشد بایستی که نعمت‌قسمت را بشناسد و برای این معرفت و آشنایی راهی جز اندیشه و تفکر واستدلال وجود ندارد. تالیف کننده در‌پی، مسائل اساسی فلسفی مانند جوهر، عَرَض، جزء لا یَتَجَزّی، تمجیدِ تکان و سکون، بطلانِ تسلسل، تمجیدِ وجود و نیز واجب و ممکن را مطرح می‌سازد.[۱۸] تالیف کننده آنگاه به‌طور خاص، وارد مشاجره توحید گردیده و علاوه بر ثابت وجود صانع، به رسیدگی صفات الهی میپردازد.[۱۹] در‌پی مورد عدل و مسایل دیگری همانند نبوت و امامت مطرح گردیده‌است.[۲۰]نقطه پایان نصیب کتاب فرازی درباره نقل به طور پشت سرهم در باره امامت دوازده امام و تصریح رسول(ص)بر اسم آنها و نیز نص هر امام به امام بعد از خود و بیان اسم آنها در کتاب ها پیامبران قبل از فرستاده (ص) میباشد. [۲۱]
به اعتقاد و باور بعضی از محققین، متکلمانِ خویشان نوبختی، پیشگامانِ صحبت فلسفی شیعه بوده و با دقت به محتوای کتاب الیاقوت، ابن‌نوبخت نقش به‌سزایی در فرآیند فلسفی شدن سخن شیعه داشته میباشد.[۲۲]
به گفته پژوهشگران هرچند کتاب الیاقوت همچون اکثری از کتاب‌های کلامی معاصر، محتوای خویش را به‌شکل پر‌نور، به پنج مجموعه توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت تقسیم نکرده میباشد؛ ولی مشابهت بخش اعظمی با این ساختار داراست.[۲۳] مهمترین اقوال مطرح گردیده درین کتاب، مباحث مرتبط با توحید (ثابت آفریننده و توحید وی و احکام صفات وی)، عدل، معاد، نبوت و امامت میباشد.[۲۴]
بیان شده که‌این کتاب در صدر، ساختاری دارای انسجام داشته؛ ولی در پی انسجام خویش را از دست داده و مباحث یک قسمت به صورت متفرق در قسمت‌های دیگر آمده میباشد.[۲۵] برخی معتقدند کتاب الیاقوت بعداز کتابت نخستین، ویرایش نشده میباشد؛ برای مثال فصل دوازدهم کتاب علامت میدهد که تالیف کننده بعضی مسائل فراموش‌گردیده در قسمت توحید را در‌این فصل مکان داده میباشد.[۲۶]
چاپ و تصحیح کتاب
الیاقوت در سال ۱۴۱۳ق به وسیله انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی در قم با رسیدگی علی‌اکبر ضیایی منتشر گردیده‌است.[۲۷] ضیایی در تصحیح این کتاب بر دو ورژن کهن توکل نموده است:
ورژن‌ای که در سال ۷۳۳ق که در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد به شماره ۱۰۷۷ محافظت می شود.
ورژن‌ای به تاریخ ۷۵۴ق.[۲۸]
بعضا از پژوهشگران در کتاب «شناخت با کتاب الیاقوت» به کتابشناسی این کتاب پرداخته‌اند.[۲۹] این کتاب بوسیله انتشارات دانش گاه ادیان و مذهب‌ها قم در سال ۱۳۹۷ش به چاپ رسیده میباشد.[۳۰]
پانویس
الیاقوت فی دانش الکلام کتابی در دانش سخن که با رویکردی فلسفی به ثابت عقاید امامیه میپردازد. این کتاب که به وسیله ابراهیم بن اسحاق نوبختی تألیف گردیده، دربرگیرنده اصول اعتقادی امامیه یعنی توحید، عدل، معاد، نبوت، امامت و مباحث مربوط به آنها مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد میباشد.
کتاب الیاقوت را از کهن‌ترین و ارزشمندترین متن‌ها کلامی شیعه به‌شمار آورده‌اند. بعضا معتقدند که‌این کتاب به‌انگیزه اختصار، با دشواری در ادراک هم پا میباشد. او‌لین گستردن بر این کتاب را ابن‌ابی‌الحدید نوشت. علامه حلی نیز کتاب انوار الملکوت فی گستردن الیاقوت و شهاب‌الدین عاملی کتاب ارجوزة فی تفصیل الیاقوت را در گستردن این کتاب آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد نوشتند.
الیاقوت برای اولیه‌توشه در سال ۱۴۱۳ق، بوسیله انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی در قم و با مطالعه علی‌اکبر ضیایی منتشر شد.
معرفی اجمالی و منزلت
الیاقوت فی دانش الکلام تألیف ابراهیم بن اسحاق نوبختی میباشد. سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی در پیشگفتار این کتاب آورده میباشد: الیاقوت یکی‌از اثرها کهن در قضیه دانش صحبت میباشد؛[۱] که به گفته توده‌ای از پژوهشگران، ابواسحاق نوبختی، آن را حدود سال ۳۴۰ق نگاشته رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد میباشد.[۲]
به اطمینان علامه حلی الیاقوت مشمول برخی از شریف‌ترین و خوب‌ترین موضوعات میباشد؛ ولی به‌انگیزه اختصار، با دشواری‌هایی در ادراک روبه‌رو میباشد؛ به‌سیرتکامل‌ای که اکثر علما از ادراک آن ناتوانند.[۳] و به گفته مرعشی نجفی این کتاب اگرچه از اختصار متعددی شامل است؛ البته مطالب اصلی دانش حرف را شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد دربردارد.[۴]
شروح کتاب
الیاقوت گزینه دقت گروهی از عالمان پیشین بوده میباشد و تعدادی تفصیل بر کتاب الیاقوت نگاشته گردیده‌است. او‌لین گستردن را ابن‌ابی‌الحدید نوشت.[۵] کتاب‌های انوار الملکوت فی گستردن الیاقوت تاثیر علامه حلی و ارجوزة فی گستردن الیاقوت نوشته شهاب‌الدین عاملی نیز از گستردن‌های الیاقوت می باشند.[۶]
مولف
نوشته‌علمیٔ مهم: ابواسحاق نوبختی
ابراهیم بن اسحاق بن ادب بن ابی‌سهل وآسان بن نوبخت نوبختی، از سابق‌ترین متکلمان شیعه و از مشاهیر قوم نوبختی میباشد.[۷] او را از مشاهیر کلامی حوزه علمیه بغداد دانسته‌اند.[۸] در امر نام و فرصت معاش مؤلف، در بین اندیشمندان نظرها مختلفی وجود داراست؛[۹] برخی اورا ابراهیم بن نوبخت[۱۰] و برخی اسماعیل بن اسحاق[۱۱] و دیگر افراد ابراهیم بن اسحاق نامیده‌اند.[۱۲] توده‌ای از دانشمندان معتقدند که در کتاب‌های کلامی، اسم ابن‌نوبخت صرفا به مالک کتاب الیاقوت تخصیص داراست.[۱۳] اورا از متکلمان قرن دوم هجری[۱۴] یا این که قرن چهارم هجری قمری دانسته‌اند.[۱۵] برخی از پژوهشگران به اثر ها ابن‌نوبخت[۱۶] و عقاید ویژه وی مثلا کفایت ایمان در تصدیق قلبی و مجوز لذت عقلی برای آفریدگار[۱۷] اشاره کرده‌اند.
محتوای کتاب
ابن‌نوبخت در ساختاری دارای انسجام و منظم، کتاب را با موردٔ وجوب لحاظ و تعریف و تمجید دانش شروع کرده و این سیرتکامل دلیل کرده که زیرا مخلوق بهره مند از نعمت‌های بی‌شمار میباشد بایستی که نعمت‌قسمت را بشناسد و برای این معرفت و آشنایی راهی جز اندیشه و تفکر واستدلال وجود ندارد. تالیف کننده در‌پی، مسائل اساسی فلسفی مانند جوهر، عَرَض، جزء لا یَتَجَزّی، تمجیدِ تکان و سکون، بطلانِ تسلسل، تمجیدِ وجود و نیز واجب و ممکن را مطرح می‌سازد.[۱۸] تالیف کننده آنگاه به‌طور خاص، وارد مشاجره توحید گردیده و علاوه بر ثابت وجود صانع، به رسیدگی صفات الهی میپردازد.[۱۹] در‌پی مورد عدل و مسایل دیگری همانند نبوت و امامت مطرح گردیده‌است.[۲۰]نقطه پایان نصیب کتاب فرازی درباره نقل به طور پشت سرهم در باره امامت دوازده امام و تصریح رسول(ص)بر اسم آنها و نیز نص هر امام به امام بعد از خود و بیان اسم آنها در کتاب ها پیامبران قبل از فرستاده (ص) میباشد. [۲۱]
به اعتقاد و باور بعضی از محققین، متکلمانِ خویشان نوبختی، پیشگامانِ صحبت فلسفی شیعه بوده و با دقت به محتوای کتاب الیاقوت، ابن‌نوبخت نقش به‌سزایی در فرآیند فلسفی شدن سخن شیعه داشته میباشد.[۲۲]
به گفته پژوهشگران هرچند کتاب الیاقوت همچون اکثری از کتاب‌های کلامی معاصر، محتوای خویش را به‌شکل پر‌نور، به پنج مجموعه توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت تقسیم نکرده میباشد؛ ولی مشابهت بخش اعظمی با این ساختار داراست.[۲۳] مهمترین اقوال مطرح گردیده درین کتاب، مباحث مرتبط با توحید (ثابت آفریننده و توحید وی و احکام صفات وی)، عدل، معاد، نبوت و امامت میباشد.[۲۴]
بیان شده که‌این کتاب در صدر، ساختاری دارای انسجام داشته؛ ولی در پی انسجام خویش را از دست داده و مباحث یک قسمت به صورت متفرق در قسمت‌های دیگر آمده میباشد.[۲۵] برخی معتقدند کتاب الیاقوت بعداز کتابت نخستین، ویرایش نشده میباشد؛ برای مثال فصل دوازدهم کتاب علامت میدهد که تالیف کننده بعضی مسائل فراموش‌گردیده در قسمت توحید را در‌این فصل مکان داده میباشد.[۲۶]
چاپ و تصحیح کتاب
الیاقوت در سال ۱۴۱۳ق به وسیله انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی در قم با رسیدگی علی‌اکبر ضیایی منتشر گردیده‌است.[۲۷] ضیایی در تصحیح این کتاب بر دو ورژن کهن توکل نموده است:
ورژن‌ای که در سال ۷۳۳ق که در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد به شماره ۱۰۷۷ محافظت می شود.
ورژن‌ای به تاریخ ۷۵۴ق.[۲۸]
بعضا از پژوهشگران در کتاب «شناخت با کتاب الیاقوت» به کتابشناسی این کتاب پرداخته‌اند.[۲۹] این کتاب بوسیله انتشارات دانش گاه ادیان و مذهب‌ها قم در سال ۱۳۹۷ش به چاپ رسیده میباشد.[۳۰]
پانویس
راهنمای انتخاب مسجد مناسب برای برگزاری مراسم در مشهد