?????? ???? ???? ???? ??????? ????

التفات زمان تیموریان در تاریخ جمهوری اسلامی ایران بیشتر در تحولات فکری، مذهبی و فرهنگی مخفی میباشد که در‌این زمان صورت گرفت. کوچ دادن هنرمندان و صنعتگران و به ویژه معماران در‌این شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد زمان از دیگر بخشها جمهوری اسلامی ایران، به خراسان و ماوراءالنهر سبب ساز دگرگونی مدل هنر و معماری در خراسان بعداز یک عصر فترت شوید. این کوچ هنرمندان در عصر تیمور با توسل به اجبار اجرا شد، اما به زمانه فرمانروایی شاهرخ و دیگر امرای تیموری رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مرکزیت یافتن خراسان و ماوراءالنهر به نظر فرهنگی و اقتصادی، منجر کوچ خودخواسته هنرمندان به‌این حیطه شوید.

درین زمان اعضای بستگان شاهی و مأموران مقام بالا دولتی در کارها مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد عام المنفعه پیشقدم بودند؛ مثلا حامیان اساسی هنرمندان در زمان تیموری گوهرشاد همسر شاهرخ بود که زیر حیث وی یک گروه عام المنفعه معماری در هرات و مسجدی آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد در کنار ضریح حضرت رضا علیه السلام ساخته شد(1).

ویژگیهای معماری
مسجد گوهرشاد که در سال 821ق توسط معماران غیر خراسانی به صورت چهار ایوانی ساخته شد، آرم هایی از دگرگونی در طرز مرسوم مساجد مدل خراسانی را در خویش داراست.

مسجد گوهرشاد در ضلع جنوبی هسته مرکزی بقعه سازه گردیده است. این مسجد، مشتمل بر چهار تراس میباشد، که‌این ایوانها توسط طاقگانهای(2) دو طبقه به هم پیوسته میباشد. گنبدخانه پشت تراس قبله با شبستانهای یک طبقه بخشهای متفاوت مسجد را به هم می پیوندد. در نصیب میانی مسجد میانسرا(3) جای دارد.

نمای فعلی تراس مقصوره، رویت کرد از شمال شرقی

واضح میباشد که توجّه به مبنا قبله در مساجد به تأکید بر محراب سبب گردیده و برای این مراد در برخی از مساجد، سقف بالای فضای محراب را رفیعتر از دیگر بخش ها ساختند و یا این که بر روی آن گنبدی قرار دادند. در مسجد گوهرشاد تأکید بر شالوده قبله با ایوانی برتر از ایوانهای دیگر که در پشت آن گنبدخانه قراردارد صورت گرفته؛ بر فراز محراب نیز نیم گنبدی جای‌دارد که با مقرنسهای گچی رنگین تزیین گردیده است(4).

در حیاط قبله در میان تراس گنبدخانه و تورفتگی نیم گنبدی پشت آن فضایی به طور تقریب پیوسته وجود داراست. گنبدخانه اندکی به عقب کشیده گردیده و عرض و تورفتگی جلو محراب با ورودی حیاط یکسان میباشد.

گنبد مسجد گوهرشاد گنبد دو قالب گسسته با پوشش بیرونی نار (پیازی) میباشد. قالب شرایط فعلی باطن گنبد مسجد گوهرشاد

بیرونی و داخلی حدود ده متر با هم مسافت دارا‌هستند. مسافت دو قالب توسط دیوارهایی که خشخاشی(5) نامیده می‌شوند به یکدیگر متصل گردیده اند. گردنی (گریو) گنبد نسبت به دیگر گنبدهای زمان تیموری از طول کمتری برخوردار‌است. در اینجا دنباله قالب بیرونی گنبد از پاکار به درون متمایل گردیده و آن‌گاه سوار خشخاشی و گردنی میگردد که به آن آوگون می‌گویند. قالب بیرونی گنبدهایی مانند مسجد گوهرشاد را آوگونه می نامند. قالب داخلی گنبد به صورت عرقچین تشکیل‌شده و کناره سازی آن با سه کنجهای کشیده و کاربندی صورت گرفته میباشد(6).

یکی جنبه های در خور توجّه گنبدخانه سه ستون طاقهای دیوارهای جانبی در بالای دهانه هاست که به شبستانها رویکرد دارااست. در حالی که تنی چند از این ردیفها به دهانه های آزاد بیرونی مرتبط میگردد، احتمالاً هدف ها چندگانه ای از ساختن آنان مد لحاظ بوده میباشد: زیبایی، مدل خیس کردن دیوارهای جانبی و رساندن نوروفروغ بیشتر به فضای گنبدخانه(7).

مناره های مسجد گوهرشاد که به صورت دو قلو در دو طرف حیاط مقصوره قرار گرفته میباشد، یکی‌از دیگر از طرق تأکید بر محراب میباشد. مناره های زوج از سال 547ق به آنگاه بر راز ایوانهای مساجد ظواهر گردیده است، لیکن از اوایل قرن هفتم ساختن مناره های دوگانه در راز در تراس مساجد و مقابر معمول شد(8). در هر حالا استادانه ترین و به نظر معماری زیباترین وسیله تأکید بر راز در که التفات بیشتری داشته بلند ساختن آن و قرار دادن دو مناره در دو طرف آن میباشد. مناره های مسجد گوهرشاد در عین داشتن مختصات حافظه گردیده با توجّه به اینکه تا تحت مأذنه پرند و پلکان ورودی مناره بر روی بام قرار گرفته، وزن مناره ها در اینجا نقش یک نیروی پیش فشرده را داراست. طاقهایی که دهانه های گران قدر دارا هستند تنها هنگامی استحکام مناسب خواهند داشت که فشارهای افقی ناشی از آن‌ها (طاقها) به وسیله شالوده های هنگفت ، در هنگام ساختمان سازی و آن گاه در قبال بارهای متعدد به راحتی تحمل خواهد شد؛ مناره ها در مسجد گوهرشاد دقیقا این نقش را برعهده دارا هستند(9).

التفات زمان تیموریان در تاریخ جمهوری اسلامی ایران بیشتر در تحولات فکری، مذهبی و فرهنگی مخفی میباشد که در‌این زمان صورت گرفت. کوچ دادن هنرمندان و صنعتگران و به ویژه معماران در‌این شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد زمان از دیگر بخشها جمهوری اسلامی ایران، به خراسان و ماوراءالنهر سبب ساز دگرگونی مدل هنر و معماری در خراسان بعداز یک عصر فترت شوید. این کوچ هنرمندان در عصر تیمور با توسل به اجبار اجرا شد، اما به زمانه فرمانروایی شاهرخ و دیگر امرای تیموری رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مرکزیت یافتن خراسان و ماوراءالنهر به نظر فرهنگی و اقتصادی، منجر کوچ خودخواسته هنرمندان به‌این حیطه شوید.

درین زمان اعضای بستگان شاهی و مأموران مقام بالا دولتی در کارها مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد عام المنفعه پیشقدم بودند؛ مثلا حامیان اساسی هنرمندان در زمان تیموری گوهرشاد همسر شاهرخ بود که زیر حیث وی یک گروه عام المنفعه معماری در هرات و مسجدی آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد در کنار ضریح حضرت رضا علیه السلام ساخته شد(1).

ویژگیهای معماری
مسجد گوهرشاد که در سال 821ق توسط معماران غیر خراسانی به صورت چهار ایوانی ساخته شد، آرم هایی از دگرگونی در طرز مرسوم مساجد مدل خراسانی را در خویش داراست.

مسجد گوهرشاد در ضلع جنوبی هسته مرکزی بقعه سازه گردیده است. این مسجد، مشتمل بر چهار تراس میباشد، که‌این ایوانها توسط طاقگانهای(2) دو طبقه به هم پیوسته میباشد. گنبدخانه پشت تراس قبله با شبستانهای یک طبقه بخشهای متفاوت مسجد را به هم می پیوندد. در نصیب میانی مسجد میانسرا(3) جای دارد.

نمای فعلی تراس مقصوره، رویت کرد از شمال شرقی

واضح میباشد که توجّه به مبنا قبله در مساجد به تأکید بر محراب سبب گردیده و برای این مراد در برخی از مساجد، سقف بالای فضای محراب را رفیعتر از دیگر بخش ها ساختند و یا این که بر روی آن گنبدی قرار دادند. در مسجد گوهرشاد تأکید بر شالوده قبله با ایوانی برتر از ایوانهای دیگر که در پشت آن گنبدخانه قراردارد صورت گرفته؛ بر فراز محراب نیز نیم گنبدی جای‌دارد که با مقرنسهای گچی رنگین تزیین گردیده است(4).

در حیاط قبله در میان تراس گنبدخانه و تورفتگی نیم گنبدی پشت آن فضایی به طور تقریب پیوسته وجود داراست. گنبدخانه اندکی به عقب کشیده گردیده و عرض و تورفتگی جلو محراب با ورودی حیاط یکسان میباشد.

گنبد مسجد گوهرشاد گنبد دو قالب گسسته با پوشش بیرونی نار (پیازی) میباشد. قالب شرایط فعلی باطن گنبد مسجد گوهرشاد

بیرونی و داخلی حدود ده متر با هم مسافت دارا‌هستند. مسافت دو قالب توسط دیوارهایی که خشخاشی(5) نامیده می‌شوند به یکدیگر متصل گردیده اند. گردنی (گریو) گنبد نسبت به دیگر گنبدهای زمان تیموری از طول کمتری برخوردار‌است. در اینجا دنباله قالب بیرونی گنبد از پاکار به درون متمایل گردیده و آن‌گاه سوار خشخاشی و گردنی میگردد که به آن آوگون می‌گویند. قالب بیرونی گنبدهایی مانند مسجد گوهرشاد را آوگونه می نامند. قالب داخلی گنبد به صورت عرقچین تشکیل‌شده و کناره سازی آن با سه کنجهای کشیده و کاربندی صورت گرفته میباشد(6).

یکی جنبه های در خور توجّه گنبدخانه سه ستون طاقهای دیوارهای جانبی در بالای دهانه هاست که به شبستانها رویکرد دارااست. در حالی که تنی چند از این ردیفها به دهانه های آزاد بیرونی مرتبط میگردد، احتمالاً هدف ها چندگانه ای از ساختن آنان مد لحاظ بوده میباشد: زیبایی، مدل خیس کردن دیوارهای جانبی و رساندن نوروفروغ بیشتر به فضای گنبدخانه(7).

مناره های مسجد گوهرشاد که به صورت دو قلو در دو طرف حیاط مقصوره قرار گرفته میباشد، یکی‌از دیگر از طرق تأکید بر محراب میباشد. مناره های زوج از سال 547ق به آنگاه بر راز ایوانهای مساجد ظواهر گردیده است، لیکن از اوایل قرن هفتم ساختن مناره های دوگانه در راز در تراس مساجد و مقابر معمول شد(8). در هر حالا استادانه ترین و به نظر معماری زیباترین وسیله تأکید بر راز در که التفات بیشتری داشته بلند ساختن آن و قرار دادن دو مناره در دو طرف آن میباشد. مناره های مسجد گوهرشاد در عین داشتن مختصات حافظه گردیده با توجّه به اینکه تا تحت مأذنه پرند و پلکان ورودی مناره بر روی بام قرار گرفته، وزن مناره ها در اینجا نقش یک نیروی پیش فشرده را داراست. طاقهایی که دهانه های گران قدر دارا هستند تنها هنگامی استحکام مناسب خواهند داشت که فشارهای افقی ناشی از آن‌ها (طاقها) به وسیله شالوده های هنگفت ، در هنگام ساختمان سازی و آن گاه در قبال بارهای متعدد به راحتی تحمل خواهد شد؛ مناره ها در مسجد گوهرشاد دقیقا این نقش را برعهده دارا هستند(9).