شاید در همین ارتباط احاطه بوده، آنچه كه از امام باقر _ علیه السلام _ در باره حضرت امیر، آورده شده شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد كه:به مناره بلندی گذر كرد و فرمان به وخیم كردن آن بخشید و آنگاه فرمود:مناره فراتر از سطح مسجد نباشد. (ان علیا مر علی منارة طویلة فامر بهدمها، ثم قال:لا ترفع المنارة الا مع سطح-المسجد) .
در حین«قدمت بن مخلوق العزیز»، به وسیله وی برای مسجد فرستاده، چهار مناره در رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد چهار کناره مسجد ساخته شد و ساختن مناره از مجال«ولید بن مخلوق الملك»به آنگاه، زیاد شد.
به نقل به عبارتی كتاب:«اسلام از تزیین مساجد نهی كرده، چون مقصود از ساختن مساجد، نگهداری آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد عموم در مقابل سوزوسرما و گرماست و تزیین مساجد، دلها را از روی آوردن به طاعت، گشوده میدارااست و خشوعی كه بمنزله روح عبادت میباشد از فی مابین میرود.و از«البحر الزخار»گفته شده كه:تزیین حرمین (مدینه و مكه) با رای و حیث موافق علماء نبوده بلكه دولتمردان جبار، سوای اذن دریافت کردن از اهل فضل و ادب، مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد آنرا جاری ساختن دادهاند و مسلمین و علماء هم، سوای رضایتسكوت سپردن كردهاند.و فقهاء گفتهاند كه:صرف موقوفات در پیرایش و تزئین مساجد با طلا و جواهرات و رنگ کردن روا وجود ندارد.»
بر بنای معمولی و خشتی و چوبی مسجد مجال حضرت فرستاده، بعداز او، دگرگونیهائی افزوده گشت و نقش و نگار بر سنگ در دیوارها، و همینطور تاسیس ستونهای سنگی دارنده نقوش و سقفهائی مزین و تروتمیز پدیدآمد.گر چه این، جزء آن تزئینهای ممنوع عدم وجود، اما در عین حالا با اعتراض بعضا صحابه مواجه بود.و مالک كتاب«فتح العلام»نقل كرده كه:«اولی كسی كه مساجد را تزیین كرد، «ولید بن عبد و بنده الملك»بود و بخش اعظمی از اهل دانش بخاطر خوف از فتنه و آشوب، سكوت كردند.»
تاسیس«مقصوره»و محراب
کم کم، مساجد از شرایطآسانی خویش خارج رفت و مثلا چیزهائی كه در بنای مساجد تاسیس و اختراع شد، ساختن اطاقكها و غرفههائی بود بنام«مقصوره»یا این که«محراب»، برای نماز یا این که خطبه و سخنرانی.
شكل آن غیر از محرابهائی بود كه در مساجد كنونی جان دار میباشد.ساختن این اطاقكهای منحصر به فرد خطیب و امام جماعت، كه اكثرا جنبه ایمنی داشت و هنگام نماز و خطبه، نوعی مسافت با عموم ساختوساز میكرد، بدعتی بود كه حتی امیر المؤمنین _ علیه السلام _ با آن مخالفت و تقابل میكرد و حتیدر روایات آمده میباشد كه آنحضرت، هنگام واکنش با اینگونه موضعهائی در مساجد، آنانرا میشكست و میفرمود كه اینها مشابه قربانگاههای فامیل یهود میباشد! (عن علی علیه السلام انه كان یكسر المحاریب اذا راءها فی المساجد و یقول:انها كمذابح الیهود.)
آنچه كه در روایات مكرری با تیتر محراب یا این که مقصوره آمده میباشد و منع شده، از این قبیل بوده میباشد.
محراب، كه به معنای محل مبارزه، صدر مجلس و محل ایستادن امام جماعت در مسجد میباشد، به معنای غرفه و اطاقك هم میباشد. و محراب بهاین مفهوم، در طول فرستاده نبوده و در عهد و پیمان خلفای آن گاه، از فرصت قدمت بن عبد و بنده العزیز به بعد از آن ایجاد شده است.و در حالتی که در بعضا احادیث هم تعبیر و تفسیر«محراب النبی»نقل شده، مراد محل نماز و مصلای اوست.
«مقصوره»هم، اطاقكی میباشد كه دارنده یك روزنه میباشد و عموم، از آنجا به پیشنماز نگاه میكردند و عثمان، اولی كسی بود كه در مسجد، مقصوره تشکیل داد.و این، بدنبال كشته شدن قدمت بود.و هنگامیكه عثمان خلیفه شد، مقصورهای كوچك ایجاد کرد كه درون آن مکان میگرفت و نماز میخواند.
دراین ارتباط بعنوان نمونه، کار«مروان بن حكم»، خلیفه اموی، قابل ذكر میباشد.او، بدنبال اتفاق سوء قصدی كه به وی شد و كسی با شمشیر به وی زد و قصد ترورش را داشت و بالاخره بازداشت و زندانی و بعداز مدتی، اعدام شد، به فكر ساختن مقصورهای محكم زمینخورد و مروان، اولین كسی بود كه در مسجد، مقصوره را با سنگهای نقش و نگاردار ایجاد کرد و برایش دریجه قرار بخشید.معاویه هم بعداز ماجرای سوء قصدی كه به وی شد، در مسجد، مقصوره صحیح كرد.
ظاهرا در خصوص بعضا از اینان، همانند معاویه، منجر تفویض این مقصورهها، شهید شدن علی _ علیه السلام _ و بعضا دیگر در مسجد و در اثناء نماز بوده میباشدیا این که بخاطر نوعی اظهار بزرگی و جبروت بوده، بخاطر به دور ماندن و پوشیده ماندن از عموم، كه این مقصورهها را ساختند تا هنگام نماز، درون آن گردیده و از عموم، مخفی بمانند. در زمینهی چنین اطاقكهای مشبك، بدین نقل هم اعتنا كنید:
«...محراب و محاریب و مقاصیری در شرع، منع شده كه بنای جبارین از خوف بوده و مامومین، آنرا درك نمیكنند.اولیه محراب را عثمان از آجرایجاد کرد.بمنظور پرهیز از خطر...گفتهاند:مروان بعداز اینكه با كارد، مضروب شد، مقصورهای مشبك در مسجد ایجاد کرد.همینطور معاویه در شام، بعداز مضروب شدن از فرنگی، برای نگهداری خویش مقصوره ایجاد کرد...
چنین محاریب و مقاصیر و اطاقكهای دربسته كه خلفا میساختند، حتی موجب بطلان نماز میگردد، در این مورد امام باقر _ علیه السلام _ علاوه بر ذکر تاسیس آنها لحاظ داده میباشد كه نماز اقتدا كنندگان به اینگونه كسانی در چنین مورد ها، درست وجود ندارد:«هذه المقاصیر انما احدثها الجبارون و لیس لمن صلی خلفها مقتدیا بصلاة اینجانب فیها صلوة»
از كتب شرعی دیگری مثلا«مفتاح الكرامه»بیان شده كه چنین محرابها مكروه میباشد، چرا كه بگونهای میباشد كه در بین نماز گزاران و امام جماعت از دو طرف مسافت و جدائی میاندازد و مثل مقصوره میگردد.
گرچه این گفت و گو، موردای فقاهتی میباشد و چه بسا در شرائط متفاوت، احكام مختلف داشته باشد اما از آنجا كه به كیفیتبنای مساجد و معماری آنها مربوط میشد در اینجا تیتر شوید.
در مورد تحولات دیگر در معماری مساجد و محاسبه بعد ها هنر اسلامی دراین مورد، مباحث دیگری هم وجود داراست كه به فصل آجل موكول میشود.
تحولات تجمل گرایانه در بنای مساجد
با شكل دریافت کردن امت اسلامی در مدینه و احداث دولت اسلامی، شالودههای مدنیت مسلمین روز آپ تو دیت مستحكمتر شد و روی آوردن به«سواد اعظم»و شهرنشینی و منزل سازی و زیستن در كنار عدههای کلان عموم، آیتم تشویق قرار گرفت و با سپری شد مجال و توسعه دامنه اسلام و فتوحات مسلمین و تحكیم ارتباط ها با دیگرافراد، هنر معماری اسلامی از كشورها و ملتهای متعدد هم اقتباس كرده و از نحوههای بنای آنها منفعت میگرفت.
همچنانكه تا قبل از این هم اشاره شد، نوع معاش و نحوه حیات عموم، موضوع مساعدی برای شكوفائی هنرهای معماری نبوده میباشد.اثر ها هنگفت ساختمانی، به طور دیده گیری وجود نداشته میباشد.بنابر نقلها:«پیش از اسلام، برخی از قریهها و شهرها و قلعهها، در یمن، حجاز، حضرموت، بحرین و...ساختمان بلند و توشه و وحصار داشته و حداكثر اینكه در باطن بعضا از منزلها و قصرها و معبدها تصاویری بكار میرفته میباشد.گاهی هم در جاهائی زیرا یمن، سدهائی برای مشروب ساختن زمین ها زراعتی یا این که آشامیدن عموم، تاسیس میگردیده و اشخاص هم در شهرها بصورت فامیل خویشاوندان میزیستند.»
در عصر امویان، با رویش روحیه تجمل پرستی و كاخ نشینی حاكمان و امیران، نوعی رقابتبا كلیساهای غرب مسیحی و قصرهای حكومتی بیزانس و روم ساخت شد و خلفای بنی امیه در ساختن قصرها و كاخها و قلعهها و حتی مساجد، با به کارگیری از ابزار و امكانات و معماران، بناهای کبیر و مجلل ساختند، با ایوانهائی تبارک و ردیفهائی كوتاه و بلند و محرابهائی شگفت و تزئیناتی اسرافی....هنر بیشتر در سرویسحاكمیتها و دوروبری ها حكومتها بود و دستور خلفا و امرا در استخدام معماران هنرمند، هتساختن مدرسه های، مساجد و قصرها نافذ بود و در ساختن مدرسه های و مساجد هم، علت موفق، حك اسم خلیفه و امیر و والی بر پیشانی ساختمان بود.
آن آسانی معاش و بساطتحكومت و بی آلایشی مساجد، بعد از چندی تغییر و تحول یافت و خلافت اسلامی به«سلطنت ارثی»مبدل گشت و روحیه عیاشی و خوشگذرانی و رفاه طلبی كه بر خلفای نا شایسته و حاكمان جهان زده مستولی گردیده بود، آنها را به تاسی از تجملات دیگر افراد واداشت.تا آنجا كه بعضی از خلفای اموی و عباسی، برای ساختن قصرها و معماری بناهای پرشكوه، از ابزار و مصالح و سنگهائی كه از جاهای دیگر میآوردند و معماران و مهندسان و هنرمندانی از مصر و کشورایران و كشورهای اروپائی آن روز را بكار میگرفتند.
شاید در همین ارتباط احاطه بوده، آنچه كه از امام باقر _ علیه السلام _ در باره حضرت امیر، آورده شده شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد كه:به مناره بلندی گذر كرد و فرمان به وخیم كردن آن بخشید و آنگاه فرمود:مناره فراتر از سطح مسجد نباشد. (ان علیا مر علی منارة طویلة فامر بهدمها، ثم قال:لا ترفع المنارة الا مع سطح-المسجد) .
در حین«قدمت بن مخلوق العزیز»، به وسیله وی برای مسجد فرستاده، چهار مناره در رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد چهار کناره مسجد ساخته شد و ساختن مناره از مجال«ولید بن مخلوق الملك»به آنگاه، زیاد شد.
به نقل به عبارتی كتاب:«اسلام از تزیین مساجد نهی كرده، چون مقصود از ساختن مساجد، نگهداری آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد عموم در مقابل سوزوسرما و گرماست و تزیین مساجد، دلها را از روی آوردن به طاعت، گشوده میدارااست و خشوعی كه بمنزله روح عبادت میباشد از فی مابین میرود.و از«البحر الزخار»گفته شده كه:تزیین حرمین (مدینه و مكه) با رای و حیث موافق علماء نبوده بلكه دولتمردان جبار، سوای اذن دریافت کردن از اهل فضل و ادب، مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد آنرا جاری ساختن دادهاند و مسلمین و علماء هم، سوای رضایتسكوت سپردن كردهاند.و فقهاء گفتهاند كه:صرف موقوفات در پیرایش و تزئین مساجد با طلا و جواهرات و رنگ کردن روا وجود ندارد.»
بر بنای معمولی و خشتی و چوبی مسجد مجال حضرت فرستاده، بعداز او، دگرگونیهائی افزوده گشت و نقش و نگار بر سنگ در دیوارها، و همینطور تاسیس ستونهای سنگی دارنده نقوش و سقفهائی مزین و تروتمیز پدیدآمد.گر چه این، جزء آن تزئینهای ممنوع عدم وجود، اما در عین حالا با اعتراض بعضا صحابه مواجه بود.و مالک كتاب«فتح العلام»نقل كرده كه:«اولی كسی كه مساجد را تزیین كرد، «ولید بن عبد و بنده الملك»بود و بخش اعظمی از اهل دانش بخاطر خوف از فتنه و آشوب، سكوت كردند.»
تاسیس«مقصوره»و محراب
کم کم، مساجد از شرایطآسانی خویش خارج رفت و مثلا چیزهائی كه در بنای مساجد تاسیس و اختراع شد، ساختن اطاقكها و غرفههائی بود بنام«مقصوره»یا این که«محراب»، برای نماز یا این که خطبه و سخنرانی.
شكل آن غیر از محرابهائی بود كه در مساجد كنونی جان دار میباشد.ساختن این اطاقكهای منحصر به فرد خطیب و امام جماعت، كه اكثرا جنبه ایمنی داشت و هنگام نماز و خطبه، نوعی مسافت با عموم ساختوساز میكرد، بدعتی بود كه حتی امیر المؤمنین _ علیه السلام _ با آن مخالفت و تقابل میكرد و حتیدر روایات آمده میباشد كه آنحضرت، هنگام واکنش با اینگونه موضعهائی در مساجد، آنانرا میشكست و میفرمود كه اینها مشابه قربانگاههای فامیل یهود میباشد! (عن علی علیه السلام انه كان یكسر المحاریب اذا راءها فی المساجد و یقول:انها كمذابح الیهود.)
آنچه كه در روایات مكرری با تیتر محراب یا این که مقصوره آمده میباشد و منع شده، از این قبیل بوده میباشد.
محراب، كه به معنای محل مبارزه، صدر مجلس و محل ایستادن امام جماعت در مسجد میباشد، به معنای غرفه و اطاقك هم میباشد. و محراب بهاین مفهوم، در طول فرستاده نبوده و در عهد و پیمان خلفای آن گاه، از فرصت قدمت بن عبد و بنده العزیز به بعد از آن ایجاد شده است.و در حالتی که در بعضا احادیث هم تعبیر و تفسیر«محراب النبی»نقل شده، مراد محل نماز و مصلای اوست.
«مقصوره»هم، اطاقكی میباشد كه دارنده یك روزنه میباشد و عموم، از آنجا به پیشنماز نگاه میكردند و عثمان، اولی كسی بود كه در مسجد، مقصوره تشکیل داد.و این، بدنبال كشته شدن قدمت بود.و هنگامیكه عثمان خلیفه شد، مقصورهای كوچك ایجاد کرد كه درون آن مکان میگرفت و نماز میخواند.
دراین ارتباط بعنوان نمونه، کار«مروان بن حكم»، خلیفه اموی، قابل ذكر میباشد.او، بدنبال اتفاق سوء قصدی كه به وی شد و كسی با شمشیر به وی زد و قصد ترورش را داشت و بالاخره بازداشت و زندانی و بعداز مدتی، اعدام شد، به فكر ساختن مقصورهای محكم زمینخورد و مروان، اولین كسی بود كه در مسجد، مقصوره را با سنگهای نقش و نگاردار ایجاد کرد و برایش دریجه قرار بخشید.معاویه هم بعداز ماجرای سوء قصدی كه به وی شد، در مسجد، مقصوره صحیح كرد.
ظاهرا در خصوص بعضا از اینان، همانند معاویه، منجر تفویض این مقصورهها، شهید شدن علی _ علیه السلام _ و بعضا دیگر در مسجد و در اثناء نماز بوده میباشدیا این که بخاطر نوعی اظهار بزرگی و جبروت بوده، بخاطر به دور ماندن و پوشیده ماندن از عموم، كه این مقصورهها را ساختند تا هنگام نماز، درون آن گردیده و از عموم، مخفی بمانند. در زمینهی چنین اطاقكهای مشبك، بدین نقل هم اعتنا كنید:
«...محراب و محاریب و مقاصیری در شرع، منع شده كه بنای جبارین از خوف بوده و مامومین، آنرا درك نمیكنند.اولیه محراب را عثمان از آجرایجاد کرد.بمنظور پرهیز از خطر...گفتهاند:مروان بعداز اینكه با كارد، مضروب شد، مقصورهای مشبك در مسجد ایجاد کرد.همینطور معاویه در شام، بعداز مضروب شدن از فرنگی، برای نگهداری خویش مقصوره ایجاد کرد...
چنین محاریب و مقاصیر و اطاقكهای دربسته كه خلفا میساختند، حتی موجب بطلان نماز میگردد، در این مورد امام باقر _ علیه السلام _ علاوه بر ذکر تاسیس آنها لحاظ داده میباشد كه نماز اقتدا كنندگان به اینگونه كسانی در چنین مورد ها، درست وجود ندارد:«هذه المقاصیر انما احدثها الجبارون و لیس لمن صلی خلفها مقتدیا بصلاة اینجانب فیها صلوة»
از كتب شرعی دیگری مثلا«مفتاح الكرامه»بیان شده كه چنین محرابها مكروه میباشد، چرا كه بگونهای میباشد كه در بین نماز گزاران و امام جماعت از دو طرف مسافت و جدائی میاندازد و مثل مقصوره میگردد.
گرچه این گفت و گو، موردای فقاهتی میباشد و چه بسا در شرائط متفاوت، احكام مختلف داشته باشد اما از آنجا كه به كیفیتبنای مساجد و معماری آنها مربوط میشد در اینجا تیتر شوید.
در مورد تحولات دیگر در معماری مساجد و محاسبه بعد ها هنر اسلامی دراین مورد، مباحث دیگری هم وجود داراست كه به فصل آجل موكول میشود.
تحولات تجمل گرایانه در بنای مساجد
با شكل دریافت کردن امت اسلامی در مدینه و احداث دولت اسلامی، شالودههای مدنیت مسلمین روز آپ تو دیت مستحكمتر شد و روی آوردن به«سواد اعظم»و شهرنشینی و منزل سازی و زیستن در كنار عدههای کلان عموم، آیتم تشویق قرار گرفت و با سپری شد مجال و توسعه دامنه اسلام و فتوحات مسلمین و تحكیم ارتباط ها با دیگرافراد، هنر معماری اسلامی از كشورها و ملتهای متعدد هم اقتباس كرده و از نحوههای بنای آنها منفعت میگرفت.
همچنانكه تا قبل از این هم اشاره شد، نوع معاش و نحوه حیات عموم، موضوع مساعدی برای شكوفائی هنرهای معماری نبوده میباشد.اثر ها هنگفت ساختمانی، به طور دیده گیری وجود نداشته میباشد.بنابر نقلها:«پیش از اسلام، برخی از قریهها و شهرها و قلعهها، در یمن، حجاز، حضرموت، بحرین و...ساختمان بلند و توشه و وحصار داشته و حداكثر اینكه در باطن بعضا از منزلها و قصرها و معبدها تصاویری بكار میرفته میباشد.گاهی هم در جاهائی زیرا یمن، سدهائی برای مشروب ساختن زمین ها زراعتی یا این که آشامیدن عموم، تاسیس میگردیده و اشخاص هم در شهرها بصورت فامیل خویشاوندان میزیستند.»
در عصر امویان، با رویش روحیه تجمل پرستی و كاخ نشینی حاكمان و امیران، نوعی رقابتبا كلیساهای غرب مسیحی و قصرهای حكومتی بیزانس و روم ساخت شد و خلفای بنی امیه در ساختن قصرها و كاخها و قلعهها و حتی مساجد، با به کارگیری از ابزار و امكانات و معماران، بناهای کبیر و مجلل ساختند، با ایوانهائی تبارک و ردیفهائی كوتاه و بلند و محرابهائی شگفت و تزئیناتی اسرافی....هنر بیشتر در سرویسحاكمیتها و دوروبری ها حكومتها بود و دستور خلفا و امرا در استخدام معماران هنرمند، هتساختن مدرسه های، مساجد و قصرها نافذ بود و در ساختن مدرسه های و مساجد هم، علت موفق، حك اسم خلیفه و امیر و والی بر پیشانی ساختمان بود.
آن آسانی معاش و بساطتحكومت و بی آلایشی مساجد، بعد از چندی تغییر و تحول یافت و خلافت اسلامی به«سلطنت ارثی»مبدل گشت و روحیه عیاشی و خوشگذرانی و رفاه طلبی كه بر خلفای نا شایسته و حاكمان جهان زده مستولی گردیده بود، آنها را به تاسی از تجملات دیگر افراد واداشت.تا آنجا كه بعضی از خلفای اموی و عباسی، برای ساختن قصرها و معماری بناهای پرشكوه، از ابزار و مصالح و سنگهائی كه از جاهای دیگر میآوردند و معماران و مهندسان و هنرمندانی از مصر و کشورایران و كشورهای اروپائی آن روز را بكار میگرفتند.
بررسی فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و اجتماعی مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد