?????? ???? ???? ???? ??????? ????

سید محمدمهدی خراسانی (۱۱۵۲ـ ۱۲۱۸ق)، ملقب به شهید ثالث یا این که رابع، فقید و فیلسوف شیعه قرن دوازدهم و سیزدهم قمری. او سرسلسله خاندانی سرشناس از عالمان میباشد كه به «شهیدی»‌های خراسان پر اسم و رسم گردیده‌اند. او مدتی دانش آموز وحید بهبهانی بود. سید محمدحسن زنوزی، سید دلدارعلی نقوی، سید محمد مهدی بحرالعلوم از شاگردان او بوده‌اند. وی در مسائل اجتماعی و سیاسی فعال و صاحب و مالک نفوذ بود. عمل‌های او منجر کینه‌ورزی صاحب و مالک منصبان حکومتی و مکر کشتن او شد. عاقبت در رمضان سال ۱۲۱۸ ق در بقاع امام رضا(ع)، به شهید شدن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد رسید.

به دنیاآمدن، نسب و درگذشت
سید محمدمهدی را به جهت ولادتش در اصفهان و اقامتش در مشهد، اصفهانی و مشهدی و به منجر سیادتش موسوی خوانده‌اند. خراسانی ملقب به شهید ـ شهید ثالث یا این که رابع ـ میباشد. وی در ۱۱۵۲ق. (و به نقلی ۱۱۵۳ق.) در خانواده‌ای اهل دانش و زهدوتقوا به دنیا آمد. پدرش هدایت‌الله اسم داشت و در سلسله نَسَب او، اسم پادشاه نعمت‌الله اما، ذكر آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد گردیده است.[۱]

شهید شدن
زیرا نادرقلی(از نوادگان معدود پاد شاه) بر خراسان اشراف یافت در قبال حکومت مرکزی قاجار خودمختاری نشانه اعطا کرد، فتحعلی فرمانروا قاجار با اعزام قشونی مشهد را محاصره کرد. با وقت گیر شدن فرصت محاصره و بروز قحطی، عموم از خراسانی درخواست پادرمیانی کردند. با میانجی گری او سپاه قاجار با این شرط که عموم معدود میرزا را بازداشت و تحویل دهند، از محاصره شهر دست کشید. لیکن این دستور متفحص نشد و معدود میرزا برای ادامه مقاومت و پشتیبانی نیاز خویش بعضا طلاجات مقبره رضوی را غارت کرد که موجب کودتا عموم رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد شوید.[۲]

سید حسن صدر می‌نویسد خراسانی از عموم خواست دروازه‌های شهر را به روی سپاه حکومت مرکزی باز کنند. لیکن نادرقلی آگاه شوید و برای دستگیری وی به بقاع رضوی حمله موفقیت. سید برای دوری از بی آبرویی مقبره، از بقعه خارج آمده در دارالضیافه با او ملاقات و کلام نمود لیکن کم او را به شهید شدن رساند.[۳] این اتفاق در رمضان ۱۲۱۸ق. اتفاق افتاد. پیکر سید در مسجد پشت بالا رمز مقدس دفن شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد شد.[۴]

فرزندان
سید میرزا داوود(درگذشت۱۲۴۰ق)؛[۵]
سید بنده الجواد خراسانی؛[۶]
ملا محمدفاضل؛[۷]
تحصیلات و اقامت در مشهد
آقا محمد بیدآبادی" علم ها عقلی را در اصفهان از وی فرا گرفت.
حسین عاملی مشهدی؛امام آدینه، حكیم و ریاضی‌دان، اصفهانی در مشهد ریاضی ها را نزد او یادگرفت.
وحید بهبهانی و روحانی محمد فتّونی عاملی ؛ اصفهانی(خراسانی) در عتبات، فقه، اصول و حدیث را از این دو معلم مشهور آن مجال، فرا گرفت.[۸]خراسانی را برای مثال مَهادی محمدین اربعه (چهارتن از علما که نامشان محمدمهدی میباشد) می دانند که تعالی‌ترین شاگردان علامه وحید بهبهانی بوده‌اند. سه بدن دیگر محامده اربعه عبارتند از: سید محمدمهدی بحرالعلوم، سید محمدمهدی شهرستانی حائری، علامه محمدمهدی نراقی.[۹]
هم‌اینگونه ملاحظه کنید:مهادی اربعه
[۱۰]

آخوند خواجویی (احتمالا ملا اسماعیل خواجویی)؛ اصفهانی از وی اذن فتوا دارااست.[۱۱]
یوسف بحرانی؛ اصفهانی از او نیز اذن فتوا گرفت.[۱۲]
سید مخلوق الباقی خاتون آبادی؛ [۱۳]
او بعداز سال‌ها كسب علم، از عتبات به مشهد رجوع و به آموختن و تربیت شاگردان در علم ها عقلی و نقلی درگیر شد.[۱۴]

شاگردان
مثلا شاگردان او سید محمدمهدی بحرالعلوم میباشد كه در مشهد نزد او فلسفه خواند و بیان شده میباشد كه خراسانی به او کنیه بحرالعلوم اعطا کرد. زمان شاگردی بحرالعلوم نزد میرزا محمدمهدی خراسانی پیش از هجرت او به عتبات بوده میباشد، چون بعد ها هر دو فراگیر وحید بهبهانی گردیده‌اند.[۱۵] همینطور سید دلدار علی نقوی هندی، سید كاظم‌ بن سید محمد، نعمت‌الله جزایری، سید عبدالكریم‌ بن سید جواد نعمت‌اللّه جزایری، آقااحمد بهبهانی -نوه وحید بهبهانی- سید محمدحسن زنوزی، و نیز سه پسر خراسانی، میرزا هدایت‌الله، میرزا عبدالجواد و میرزا داوود در زمره شاگردان او به شمار می آیند.[۱۶]

سرسلسله خویشاوندان شهیدی‌ها
خراسانی سرسلسله خاندانی سرشناس از عالمان میباشد كه به شهیدی‌های خراسان دارای اسم و رسم گردیده‌اند، برای مثال حبیبِ خراسانی و آقابزرگ شهیدی.[۱۷]

انگیزه آوازه قوم و قبیله وی به شهیدی کشته‌شدن سید به دست نادرمیرزا میباشد. از این رو به وی شهید رابع میگویند و خویشاوندان‌اش در کرمان، اصفهان و خراسان به آل شهیدی پر اسم و رسم گردیده‌اند.

شغل‌های اجتماعی و سیاسی
میرزا محمدمهدی در مسائل اجتماعی و سیاسی فعال و صاحب و مالک نفوذ بود؛ برای مثال اینكه امرکرد نورعلیشاه را -از مریدان معصوم علی پادشاه كه بعد از كشته شدن او به مشهد گریزو فرار كرده بود و تبلیغ صوفی گری می‌كرد- مؤاخذه و به یاروهمدم دیگر صوفیان از مشهد اخراج كنند.[۱۸]

و نیز وقتی كه نادرمیرزا و نصراللّه میرزا -از نوادگان نادرشاه افشار- به عذروبهانه پرداخت حقوق و دستمزد سپاهیانشان به طلاها و اشیای قیمتی بانک بقعه امام رضا(ع‌) دستبرد زدند، میرزا محمدمهدی جلوی آن‌ها را گرفت. وی همینطور طلاهایی را كه بین سپاهیان پخش گردیده بود، به گذر زمان توده‌آوری كرد و ضریحی بر گرد مقبره امام رضا(ع) تشکیل داد. این ایفا سبب ساز كینه و دشمنی نادرمیرزا با میرزا محمدمهدی خراسانی شد.

تالیفات
اثرها میرزا محمدمهدی خراسانی عبارت‌اند از:

نبراس الهدایة فی تفصیل كفایة‌الاحكام متفحص سبزواری (متوفی ۱۰۹۰) در گستردن باب‌های پاکی، صلاة و حج. ورژن‌ای از این تاثیر در كتابخانه آستان قدس رضوی جان دار میباشد.[۱۹]
گستردن دروس كه به خراسانی منسوب میباشد و برخی آن را به عبارتی نبراس‌الهدایة فی گستردن كفایة‌الاحكام میدانند.[۲۰] گروهی دیگر نیز آن را تاثیر دیگری با تیتر گستردن كتاب الدروس الشرعیة فی الفقه‌الامامیة از شهید نخستین (متوفی ۷۸۶) دانسته‌اند.[۲۱]
رساله نوروزیه، در رد رساله نوروزیه ملا اسماعیل خواجویی.از این رساله باعنوان فی تفحص‌النیروز نیز خاطر گردیده‌است.[۲۲]
رسالة فی رد رسالة المحاباتیة كه در رد تاثیر محمدباقر وحید بهبهانی میباشد.[۲۳]
رسالة فی صلوة‌اللّیل.[۲۴]
رساله‌ای در بقاء اجساد ائمه (ع) در قبور[۲۵]
معرفی کتاب
کتاب، شهید رابع: آیت الله میرزا محمدمهدی خراسانی در سال ۱۳۷۶ به یادبود سید مهدی خراسانی و به دست ناصرالدین انصاری، درج شده میباشد.[۲۶]

سید محمدمهدی خراسانی (۱۱۵۲ـ ۱۲۱۸ق)، ملقب به شهید ثالث یا این که رابع، فقید و فیلسوف شیعه قرن دوازدهم و سیزدهم قمری. او سرسلسله خاندانی سرشناس از عالمان میباشد كه به «شهیدی»‌های خراسان پر اسم و رسم گردیده‌اند. او مدتی دانش آموز وحید بهبهانی بود. سید محمدحسن زنوزی، سید دلدارعلی نقوی، سید محمد مهدی بحرالعلوم از شاگردان او بوده‌اند. وی در مسائل اجتماعی و سیاسی فعال و صاحب و مالک نفوذ بود. عمل‌های او منجر کینه‌ورزی صاحب و مالک منصبان حکومتی و مکر کشتن او شد. عاقبت در رمضان سال ۱۲۱۸ ق در بقاع امام رضا(ع)، به شهید شدن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد رسید.

به دنیاآمدن، نسب و درگذشت
سید محمدمهدی را به جهت ولادتش در اصفهان و اقامتش در مشهد، اصفهانی و مشهدی و به منجر سیادتش موسوی خوانده‌اند. خراسانی ملقب به شهید ـ شهید ثالث یا این که رابع ـ میباشد. وی در ۱۱۵۲ق. (و به نقلی ۱۱۵۳ق.) در خانواده‌ای اهل دانش و زهدوتقوا به دنیا آمد. پدرش هدایت‌الله اسم داشت و در سلسله نَسَب او، اسم پادشاه نعمت‌الله اما، ذكر آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد گردیده است.[۱]

شهید شدن
زیرا نادرقلی(از نوادگان معدود پاد شاه) بر خراسان اشراف یافت در قبال حکومت مرکزی قاجار خودمختاری نشانه اعطا کرد، فتحعلی فرمانروا قاجار با اعزام قشونی مشهد را محاصره کرد. با وقت گیر شدن فرصت محاصره و بروز قحطی، عموم از خراسانی درخواست پادرمیانی کردند. با میانجی گری او سپاه قاجار با این شرط که عموم معدود میرزا را بازداشت و تحویل دهند، از محاصره شهر دست کشید. لیکن این دستور متفحص نشد و معدود میرزا برای ادامه مقاومت و پشتیبانی نیاز خویش بعضا طلاجات مقبره رضوی را غارت کرد که موجب کودتا عموم رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد شوید.[۲]

سید حسن صدر می‌نویسد خراسانی از عموم خواست دروازه‌های شهر را به روی سپاه حکومت مرکزی باز کنند. لیکن نادرقلی آگاه شوید و برای دستگیری وی به بقاع رضوی حمله موفقیت. سید برای دوری از بی آبرویی مقبره، از بقعه خارج آمده در دارالضیافه با او ملاقات و کلام نمود لیکن کم او را به شهید شدن رساند.[۳] این اتفاق در رمضان ۱۲۱۸ق. اتفاق افتاد. پیکر سید در مسجد پشت بالا رمز مقدس دفن شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد شد.[۴]

فرزندان
سید میرزا داوود(درگذشت۱۲۴۰ق)؛[۵]
سید بنده الجواد خراسانی؛[۶]
ملا محمدفاضل؛[۷]
تحصیلات و اقامت در مشهد
آقا محمد بیدآبادی" علم ها عقلی را در اصفهان از وی فرا گرفت.
حسین عاملی مشهدی؛امام آدینه، حكیم و ریاضی‌دان، اصفهانی در مشهد ریاضی ها را نزد او یادگرفت.
وحید بهبهانی و روحانی محمد فتّونی عاملی ؛ اصفهانی(خراسانی) در عتبات، فقه، اصول و حدیث را از این دو معلم مشهور آن مجال، فرا گرفت.[۸]خراسانی را برای مثال مَهادی محمدین اربعه (چهارتن از علما که نامشان محمدمهدی میباشد) می دانند که تعالی‌ترین شاگردان علامه وحید بهبهانی بوده‌اند. سه بدن دیگر محامده اربعه عبارتند از: سید محمدمهدی بحرالعلوم، سید محمدمهدی شهرستانی حائری، علامه محمدمهدی نراقی.[۹]
هم‌اینگونه ملاحظه کنید:مهادی اربعه
[۱۰]

آخوند خواجویی (احتمالا ملا اسماعیل خواجویی)؛ اصفهانی از وی اذن فتوا دارااست.[۱۱]
یوسف بحرانی؛ اصفهانی از او نیز اذن فتوا گرفت.[۱۲]
سید مخلوق الباقی خاتون آبادی؛ [۱۳]
او بعداز سال‌ها كسب علم، از عتبات به مشهد رجوع و به آموختن و تربیت شاگردان در علم ها عقلی و نقلی درگیر شد.[۱۴]

شاگردان
مثلا شاگردان او سید محمدمهدی بحرالعلوم میباشد كه در مشهد نزد او فلسفه خواند و بیان شده میباشد كه خراسانی به او کنیه بحرالعلوم اعطا کرد. زمان شاگردی بحرالعلوم نزد میرزا محمدمهدی خراسانی پیش از هجرت او به عتبات بوده میباشد، چون بعد ها هر دو فراگیر وحید بهبهانی گردیده‌اند.[۱۵] همینطور سید دلدار علی نقوی هندی، سید كاظم‌ بن سید محمد، نعمت‌الله جزایری، سید عبدالكریم‌ بن سید جواد نعمت‌اللّه جزایری، آقااحمد بهبهانی -نوه وحید بهبهانی- سید محمدحسن زنوزی، و نیز سه پسر خراسانی، میرزا هدایت‌الله، میرزا عبدالجواد و میرزا داوود در زمره شاگردان او به شمار می آیند.[۱۶]

سرسلسله خویشاوندان شهیدی‌ها
خراسانی سرسلسله خاندانی سرشناس از عالمان میباشد كه به شهیدی‌های خراسان دارای اسم و رسم گردیده‌اند، برای مثال حبیبِ خراسانی و آقابزرگ شهیدی.[۱۷]

انگیزه آوازه قوم و قبیله وی به شهیدی کشته‌شدن سید به دست نادرمیرزا میباشد. از این رو به وی شهید رابع میگویند و خویشاوندان‌اش در کرمان، اصفهان و خراسان به آل شهیدی پر اسم و رسم گردیده‌اند.

شغل‌های اجتماعی و سیاسی
میرزا محمدمهدی در مسائل اجتماعی و سیاسی فعال و صاحب و مالک نفوذ بود؛ برای مثال اینكه امرکرد نورعلیشاه را -از مریدان معصوم علی پادشاه كه بعد از كشته شدن او به مشهد گریزو فرار كرده بود و تبلیغ صوفی گری می‌كرد- مؤاخذه و به یاروهمدم دیگر صوفیان از مشهد اخراج كنند.[۱۸]

و نیز وقتی كه نادرمیرزا و نصراللّه میرزا -از نوادگان نادرشاه افشار- به عذروبهانه پرداخت حقوق و دستمزد سپاهیانشان به طلاها و اشیای قیمتی بانک بقعه امام رضا(ع‌) دستبرد زدند، میرزا محمدمهدی جلوی آن‌ها را گرفت. وی همینطور طلاهایی را كه بین سپاهیان پخش گردیده بود، به گذر زمان توده‌آوری كرد و ضریحی بر گرد مقبره امام رضا(ع) تشکیل داد. این ایفا سبب ساز كینه و دشمنی نادرمیرزا با میرزا محمدمهدی خراسانی شد.

تالیفات
اثرها میرزا محمدمهدی خراسانی عبارت‌اند از:

نبراس الهدایة فی تفصیل كفایة‌الاحكام متفحص سبزواری (متوفی ۱۰۹۰) در گستردن باب‌های پاکی، صلاة و حج. ورژن‌ای از این تاثیر در كتابخانه آستان قدس رضوی جان دار میباشد.[۱۹]
گستردن دروس كه به خراسانی منسوب میباشد و برخی آن را به عبارتی نبراس‌الهدایة فی گستردن كفایة‌الاحكام میدانند.[۲۰] گروهی دیگر نیز آن را تاثیر دیگری با تیتر گستردن كتاب الدروس الشرعیة فی الفقه‌الامامیة از شهید نخستین (متوفی ۷۸۶) دانسته‌اند.[۲۱]
رساله نوروزیه، در رد رساله نوروزیه ملا اسماعیل خواجویی.از این رساله باعنوان فی تفحص‌النیروز نیز خاطر گردیده‌است.[۲۲]
رسالة فی رد رسالة المحاباتیة كه در رد تاثیر محمدباقر وحید بهبهانی میباشد.[۲۳]
رسالة فی صلوة‌اللّیل.[۲۴]
رساله‌ای در بقاء اجساد ائمه (ع) در قبور[۲۵]
معرفی کتاب
کتاب، شهید رابع: آیت الله میرزا محمدمهدی خراسانی در سال ۱۳۷۶ به یادبود سید مهدی خراسانی و به دست ناصرالدین انصاری، درج شده میباشد.[۲۶]