معاش
گورستان ابنبابویه در ری، محل دفن روضه خوان صدوق.
روحانی صدوق در قم رشد یافت و ۲۰ سال با پدرش معاش کرد و از او و دیگر علمای قم علم فراگرفت و بعد از آن به درخواست اهل ری بدانجا رفت. مدتی در آنجا بود و بعد با اذن قاضی آنجا رکن الدوله بویهی برای زیارت امام رضا(ع) به مشهد رفت و در برگشت در نیشابور سکونت کرد و بزرگان آن شهر از علم وی سود گرفتند. به این نحوه وی با خروج از قم به ری، استرآباد، جرجان، نیشابور، مشهد، مرو، سرخس، ایلاق (بلخ)، سمرقند، فرغانه، بلخ، همدان، بغداد، کوفه، فید، مکه و مدینه مهاجرت مسجد غدیر بلوار معلم مشهد کرد.[۱۲]
بارگاه قبر روحانی صدوق
عموم شهرها و مرزو بومهای متعدد برای مثال: کوفه، بصره، بغداد، واسط، نیشابور، قزوین و مصر در دریافت احکام به او مراجعه میکردهاند.[۱۳ وضه خوان طوسی میگوید: «محمد بن علی بن حسین، حافظ روایات، باخبر به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در محافظت و کثرت دانش، مانند وی بین قمیها چشم مسجد غدیر فلاحی مشهد نشد.»[۱۴]
نجاشی در وصفش می گوید:
روضه خوان ما و عالم ما... که وارد بغداد شد و با اینکه نادر سن و سال بود شیوخ طائفه از وی حدیث میشنیدند.[۱۵]
روحانی صدوق را به دلیل فراوانی اثرها، به ویژه، در مورد صحبت[یادداشت ۲] و تکامل فکرهای وی نسبت به شخصیتهای متقدم، نماینده مهم مدرسه کلامی قم دانستهاند.[۱۶] نقل شده اولیه کسی که ابنبابویه را صدوق نامیده ابنادریس حلی در سرائر میباشد.[۱۷][یادداشت ۳] بعضا پژوهشگران درباره وجه تسمیه روحانی صدوق بر این باورند که زیرا او در نقل حدیث از ائمه علیهم السلام خصوصا امام باقر و امام راست گو علیهماالسلام از منش صواب بیرون نشده و در درک آنان به اشتباه نرفته میباشد؛ صدوق نامیده مسجد بابا غدیر مشهد گردیده است.[۱۸]
مشایخ و اساتید وی
او در شهرهای متعدد نزد مشایخ و حفاظ اکثری از ائمه حدیث و غیر آنها، به یادگرفتن دانش پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر می رسد.[۱۹] بعضا از مشایخ او از این قرارند:
احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۲۰]
احمد بن محمد بن عیسی[۲۱]
پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۲۲]
محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۲۳]
محمد بن موسی بن متوکل[۲۴]
شاگردان و راویان از وی
با اعتنا به اینکه روحانی صدوق از جوانی در فعالیت انتشار خبرها بوده، راویان از او بایستی بسیار بوده باشند البته به حیث از میان رفتن برخی از کتاب ها مثل تاریخ ری تاثیر روضه خوان منتجب الدین، رجال الشیعه تاثیر ابنبطریق و شیوخ الشیعة تاثیر علی بن حکم، اسامی راویان از او به نحو بدون نقص در مشت وجود ندارد. آنچه امروزه از آن مسجد بابا قدرت مشهد آگاهیم ۲۷ نفرند:[۲۵]
احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
ابومحمد احمد بن محمد معمری
جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی بومی ری که در مشایخ او نیز نامش آمده میباشد.
جعفر بن احمد مریسی
جعفر بن حسن بن حسکه قمی
حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
حسن بن حسین علی بن بابویه
حسن بن عنبس بن مسعود بن تندرست
حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، تالیف کننده تاریخ قم.
حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، اخوی او.
عبدالصمد بن محمد تمیمی
علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی تبارک.
سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
سید مرتضی دانش الهدی
علی بن حسین بن موسی
علی بن محمد خزاز
ابوالقاسم علی بن محمد مقری
محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
محمد بن احمد بن علی
محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، مولف کتاب ایضاح دفائن النواصب.
محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
محمد بن سلیمان الحمرانی
محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی میباشد.
محمد بن محمد بن نعمان، روضه خوان موثر
هارون بن موسی تلعکبری
نگرشها
بینشهای کلامی
روحانی صدوق در سخن به مدرسه کلامی حدیثگرای قم وابستگی داشت.[۲۶] او برآن بود آدم مدام و در کلیه اکنون به الهام الهی یا این که حجت الهی احتیاج دارااست تا معبود را بشناسد و عقل سوای کمک وحی قدرت آشنایی خداوند و کشف معارف فقهی را ندارد.[۲۷] نقل شده او در هیچ یک از اثر ها خویش به طور جداگانه به دعوا عقل نپرداخته میباشد.[۲۸] روضه خوان صدوق با استناد به احادیث،[۲۹] دعوا و جدل راجع به ذات آفریدگار را روا نمیداند و با الهام از احادیث ضدتشبیهی، هیچ نوع شباهتی در بین خداوند و مخلوقات قایل وجود ندارد و مجموع صفات عبد را از خدا نفی نموده است.[۳۰][یادداشت ۴] از نگرش صدوق، رسول(ص) و امامان(ع) برگزیدگان و دوستداشتنیترین مخلوقات خدا می باشند و خدا، دنیا را به خیال و خاطر آنها آفریده میباشد.[۳۲] او امامان را همچون پیامبران(ع)، معصوم میدانست؛[۳۳] ولی قائل به سهو النبی(ص) بود و انکار آن را بزرگنمایی میدانست.[۳۴] بعضا، روحانی صدوق را محدثی عقلگرا دانستهاند که به مکان ادله، از احادیث سود میبرد؛ ولی لابلای مطالب خویش به ادله عقلی نیز دقت داشت.[۳۵]
اثر ها
نوشتهی علمیٔ مهم: اثر ها روحانی صدوق
دسته تألیفات روضه خوان صدوق به ۳۰۰ تاثیر میرسد که روضه خوان طوسی در کتاب الفهرست، ۴۰ عدد از آن ها را کتاب میشمرد که یکیاز آنان اینجانب لایحضره الفقیه[۳۶] از کتاب ها اربعه شیعه میباشد؛ و نجاشی (متوفای ۴۵۰ق) در فهرست خود حدود ۲۰۰ تاثیر او را می آورد و بخش اعظمی از اثرها وی به دست ما نرسیده میباشد:[۳۷]
التوحید
کتاب النبوة
کمال الدین
إثبات الوصیة لعلی(ع)
ثابت النص علی الائمة(ع)
عیون خبرها الرضا(ع)
علل الشرائع
اجر الأعمال و عقاب الأعمال
معانی الاخبار
الخصال
الامالی
الاعتقادات
صفات الشیعه
دلائل الأئمة و معجزاتهم علیهم السلام
المقنع فی الفقه
المعرفة فی ادب النبی و أمیر المؤمنین و الحسن و الحسین علیهم السلام
کتاب الفرق
کتاب خلق و خوی الإنسان
کتاب الغیبة
الرسالة فی أرکان الإسلام.[۳۸]
کتاب مدینة العلم، جامعترین و بی نقص ترین تاثیر صدوق که در هجوم ها مخالفین به کتابخانههای شیعه از در میان رفته میباشد.[۳۹] این کتاب به نقل از روضه خوان طوسی از اینجانب لا یحضر بزرگتر بوده میباشد.[۴۰] ابنشهرآشوب نقل مینماید اینجانب لا یحضر چهار جزء داراست و مدینة العلم دارنده ده جزء میباشد.[۴۱]
پانویس
غفاری، پیشگفتارٔ «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۸.
غفاری، علی اکبر، پیشگفتار «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
غفاری، علی اکبر، پیشگفتار «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
غفاری، علی اکبر، پیشگفتار «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
غفاری، علی اکبر، پیشگفتار «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
معلم تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۹۵ش، ج۷، ص۴۰۰.
معاش
گورستان ابنبابویه در ری، محل دفن روضه خوان صدوق.
روحانی صدوق در قم رشد یافت و ۲۰ سال با پدرش معاش کرد و از او و دیگر علمای قم علم فراگرفت و بعد از آن به درخواست اهل ری بدانجا رفت. مدتی در آنجا بود و بعد با اذن قاضی آنجا رکن الدوله بویهی برای زیارت امام رضا(ع) به مشهد رفت و در برگشت در نیشابور سکونت کرد و بزرگان آن شهر از علم وی سود گرفتند. به این نحوه وی با خروج از قم به ری، استرآباد، جرجان، نیشابور، مشهد، مرو، سرخس، ایلاق (بلخ)، سمرقند، فرغانه، بلخ، همدان، بغداد، کوفه، فید، مکه و مدینه مهاجرت مسجد غدیر بلوار معلم مشهد کرد.[۱۲]
بارگاه قبر روحانی صدوق
عموم شهرها و مرزو بومهای متعدد برای مثال: کوفه، بصره، بغداد، واسط، نیشابور، قزوین و مصر در دریافت احکام به او مراجعه میکردهاند.[۱۳ وضه خوان طوسی میگوید: «محمد بن علی بن حسین، حافظ روایات، باخبر به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در محافظت و کثرت دانش، مانند وی بین قمیها چشم مسجد غدیر فلاحی مشهد نشد.»[۱۴]
نجاشی در وصفش می گوید:
روضه خوان ما و عالم ما... که وارد بغداد شد و با اینکه نادر سن و سال بود شیوخ طائفه از وی حدیث میشنیدند.[۱۵]
روحانی صدوق را به دلیل فراوانی اثرها، به ویژه، در مورد صحبت[یادداشت ۲] و تکامل فکرهای وی نسبت به شخصیتهای متقدم، نماینده مهم مدرسه کلامی قم دانستهاند.[۱۶] نقل شده اولیه کسی که ابنبابویه را صدوق نامیده ابنادریس حلی در سرائر میباشد.[۱۷][یادداشت ۳] بعضا پژوهشگران درباره وجه تسمیه روحانی صدوق بر این باورند که زیرا او در نقل حدیث از ائمه علیهم السلام خصوصا امام باقر و امام راست گو علیهماالسلام از منش صواب بیرون نشده و در درک آنان به اشتباه نرفته میباشد؛ صدوق نامیده مسجد بابا غدیر مشهد گردیده است.[۱۸]
مشایخ و اساتید وی
او در شهرهای متعدد نزد مشایخ و حفاظ اکثری از ائمه حدیث و غیر آنها، به یادگرفتن دانش پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر می رسد.[۱۹] بعضا از مشایخ او از این قرارند:
احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۲۰]
احمد بن محمد بن عیسی[۲۱]
پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۲۲]
محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۲۳]
محمد بن موسی بن متوکل[۲۴]
شاگردان و راویان از وی
با اعتنا به اینکه روحانی صدوق از جوانی در فعالیت انتشار خبرها بوده، راویان از او بایستی بسیار بوده باشند البته به حیث از میان رفتن برخی از کتاب ها مثل تاریخ ری تاثیر روضه خوان منتجب الدین، رجال الشیعه تاثیر ابنبطریق و شیوخ الشیعة تاثیر علی بن حکم، اسامی راویان از او به نحو بدون نقص در مشت وجود ندارد. آنچه امروزه از آن مسجد بابا قدرت مشهد آگاهیم ۲۷ نفرند:[۲۵]
احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
ابومحمد احمد بن محمد معمری
جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی بومی ری که در مشایخ او نیز نامش آمده میباشد.
جعفر بن احمد مریسی
جعفر بن حسن بن حسکه قمی
حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
حسن بن حسین علی بن بابویه
حسن بن عنبس بن مسعود بن تندرست
حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، تالیف کننده تاریخ قم.
حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، اخوی او.
عبدالصمد بن محمد تمیمی
علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی تبارک.
سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
سید مرتضی دانش الهدی
علی بن حسین بن موسی
علی بن محمد خزاز
ابوالقاسم علی بن محمد مقری
محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
محمد بن احمد بن علی
محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، مولف کتاب ایضاح دفائن النواصب.
محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
محمد بن سلیمان الحمرانی
محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی میباشد.
محمد بن محمد بن نعمان، روضه خوان موثر
هارون بن موسی تلعکبری
نگرشها
بینشهای کلامی
روحانی صدوق در سخن به مدرسه کلامی حدیثگرای قم وابستگی داشت.[۲۶] او برآن بود آدم مدام و در کلیه اکنون به الهام الهی یا این که حجت الهی احتیاج دارااست تا معبود را بشناسد و عقل سوای کمک وحی قدرت آشنایی خداوند و کشف معارف فقهی را ندارد.[۲۷] نقل شده او در هیچ یک از اثر ها خویش به طور جداگانه به دعوا عقل نپرداخته میباشد.[۲۸] روضه خوان صدوق با استناد به احادیث،[۲۹] دعوا و جدل راجع به ذات آفریدگار را روا نمیداند و با الهام از احادیث ضدتشبیهی، هیچ نوع شباهتی در بین خداوند و مخلوقات قایل وجود ندارد و مجموع صفات عبد را از خدا نفی نموده است.[۳۰][یادداشت ۴] از نگرش صدوق، رسول(ص) و امامان(ع) برگزیدگان و دوستداشتنیترین مخلوقات خدا می باشند و خدا، دنیا را به خیال و خاطر آنها آفریده میباشد.[۳۲] او امامان را همچون پیامبران(ع)، معصوم میدانست؛[۳۳] ولی قائل به سهو النبی(ص) بود و انکار آن را بزرگنمایی میدانست.[۳۴] بعضا، روحانی صدوق را محدثی عقلگرا دانستهاند که به مکان ادله، از احادیث سود میبرد؛ ولی لابلای مطالب خویش به ادله عقلی نیز دقت داشت.[۳۵]
اثر ها
نوشتهی علمیٔ مهم: اثر ها روحانی صدوق
دسته تألیفات روضه خوان صدوق به ۳۰۰ تاثیر میرسد که روضه خوان طوسی در کتاب الفهرست، ۴۰ عدد از آن ها را کتاب میشمرد که یکیاز آنان اینجانب لایحضره الفقیه[۳۶] از کتاب ها اربعه شیعه میباشد؛ و نجاشی (متوفای ۴۵۰ق) در فهرست خود حدود ۲۰۰ تاثیر او را می آورد و بخش اعظمی از اثرها وی به دست ما نرسیده میباشد:[۳۷]
التوحید
کتاب النبوة
کمال الدین
إثبات الوصیة لعلی(ع)
ثابت النص علی الائمة(ع)
عیون خبرها الرضا(ع)
علل الشرائع
اجر الأعمال و عقاب الأعمال
معانی الاخبار
الخصال
الامالی
الاعتقادات
صفات الشیعه
دلائل الأئمة و معجزاتهم علیهم السلام
المقنع فی الفقه
المعرفة فی ادب النبی و أمیر المؤمنین و الحسن و الحسین علیهم السلام
کتاب الفرق
کتاب خلق و خوی الإنسان
کتاب الغیبة
الرسالة فی أرکان الإسلام.[۳۸]
کتاب مدینة العلم، جامعترین و بی نقص ترین تاثیر صدوق که در هجوم ها مخالفین به کتابخانههای شیعه از در میان رفته میباشد.[۳۹] این کتاب به نقل از روضه خوان طوسی از اینجانب لا یحضر بزرگتر بوده میباشد.[۴۰] ابنشهرآشوب نقل مینماید اینجانب لا یحضر چهار جزء داراست و مدینة العلم دارنده ده جزء میباشد.[۴۱]
پانویس
غفاری، پیشگفتارٔ «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۸.
غفاری، علی اکبر، پیشگفتار «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
غفاری، علی اکبر، پیشگفتار «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
غفاری، علی اکبر، پیشگفتار «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
غفاری، علی اکبر، پیشگفتار «اینجانب لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
معلم تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۹۵ش، ج۷، ص۴۰۰.
مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد بهعنوان پایگاه فرهنگی در برابر تهاجم فرهنگی