احمد بن ابییعقوب (درگذشته ۲۸۴ یا این که ۲۹۲ق) مشهور به یعقوبی، تاریخنگار و جغرافیدان سده سوم هجری. کتابهایی برای مثال «تاریخ یعقوبی»، «البلدان» و «مُشاکَلةُ الناس لِزمانهم» از وی ارثیه میباشد. رغبت شیعی او، از محتوای کتاب تاریخ یعقوبی و مدل کتابت و ارزیابی وی از اتفاق ها تاریخی آشکار میباشد. پدران یعقوبی نیز با اینکه در دستگاه خلافت عباسی مالک منصب بودند، به تشیع رغبت مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد داشتند.
معاش طومار
احمد بن ابییعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن بدیهی[۱] در برخی منابع بهادله اینکه اصالتاً اصفهانی بوده، با کنیه اصفهانی[۲] و در بعضا دیگر از منابع بهبرهان اقامت وقت گیردوران در مصر به کنیه مصری[۳] معرفی گردیده است. در منابع متفاوت، یعقوبی را کاتب، عباسی و اخباری نیز کنیه دادهاند و از وی با لقبهای ابن ابییعقوب و ابن بدیهی خاطر آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد کردهاند.[۴]
درباره جای و فرصت ولادت یعقوبی داده ها مناسبی گزارش نشده میباشد. یعقوبی خویش در کتاب البلدان، اشاره مینماید که نیاکانش در بغداد میزیستهاند. با دقت بدین مسئله، اکثری از دانشمندان، محل احتمالی ولادت و معاشاش را بغداد دانستهاند.[۵] عشق یعقوبی به بغداد که در آثارش به خصوص کتاب البلدان نمایان میباشد، این احتمال را تقویت مینماید.[۶] با این درحال حاضر، برخی او را زاده بغداد ندانسته و در نظر گرفتن می زنند که خویشاوندان یعقوبی سالها قبل از ولادت یعقوبی، در هنگام مأموریت جدش بدیهی در مصر، بهاین دیار آمده و دیگر به بغداد بازنگشتهاند.[۷] سال وفات او را ۲۸۴ق و بعضی ۲۹۲ق رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد دانستهاند.[۸]
سوابق تشیع در فامیل یعقوبی
چنان که اشاره شد، بدیهی که از اجداد یعقوبی میباشد، از موالی و وابستگان منصور عباسی و از کارگزاران وی بود. بدیهی در بغداد شهرتی داشت بهحدی که یکی خیابانهای بغداد را به اسم او «سکه یعقوبی» نامیده بودند. چنان که از برخی از احادیث برمیآید وی اداره بخشی از شهر را که به «قطیعه بدیهی» مشهور شد نیز بر ذمه داشته میباشد.[۹] بدیهی در سال ۱۶۲ق به حکومت مصر رسید البته بهزودی از این سمت عزل شد و در مصر بهتیتر مدیر دیوان برید ادامه کار اعطا شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد کرد.[۱۰]
بدیهی، رغبت به تشیع داشت و در سال ۱۶۹ق با قیامکنندگان علوی همیاری کرد و بههمین برهان آیتم خشم خلیفه قرار گرفت. قصه از این قرار بود که با ناکامی قیام شهید فخ در حجاز، ادریس بن عبدالله بن حسن بن علی بن ابیطالب از مهلکه جان بهدر پیروزی و به مصر گریخت که بدیهی در آن فرصت در آنجا مدیر دیوان برید بود. بدیهی ادریس را نگهبانی کرد و به مغرب ارسال کرد که ابعاد پیروز به تأسیس حکومت ادریسیان در شمال آفریقا شد. به مجازات همین کار بود که بدیهی را بهامر هادی عباسی ، در سال ۱۶۹ق سربریدند و پیکرش را بهدار آویختند.[۱۱]
فعالیت و پیشه یعقوبی
مبنی بر اطلاعات دردسترس نمیاقتدار پروسه معاش یعقوبی را به روشنی رسم کرد. از کنیه «کاتِب» و تعلق خانوادگی او به عباسیان میقدرت در نظر گرفتن زد که وی از دبیران خلافت عباسی بوده میباشد[۱۲] ولی اینکه چه بازه بدین کار پرداخته، مشخص و معلوم وجود ندارد. درباره بازه زمانی اقامت او در بغداد نیز استحضار دقیقی در اختیار وجود ندارد. یعقوبی در جوانی سفرهای زیادی در مملکتهای اسلامی داشته و برای مثال مدتی را در خراسان، هند، مصر و مغرب سپری نموده است. بنابر بعضی احادیث، او بازه متعددی در ارمنستان اقامت کرد و در دستگاه سلاطین آن دیار کار نگارش داشت.[۱۳] از سوی دیگر گزارشی درباره سرویس وی نزد قوم طاهریان وجود دارااست.[۱۴] بستگان طاهری از موادتشکیل دهنده دولت عباسیان بودند و افزون بر سمتهایی که در بغداد بر ذمه داشتند در خراسان نیز حکومت نصفهمستقلی (۲۰۵-۲۵۹ق) برپا داشتند و ممکن میباشد سرویس یعقوبی نزد طاهریان در بغداد یا این که خراسان بوده باشد.
اثر ها
یعقوبی از وسیع ترین جغرافیدانان و تاریخنگاران مسلمان میباشد. او همینطور به علم نجوم مسلط بود و شعر نیز میسرود.
فهرستی از اسم اثراتی که در منابع گوناگون به او نسبت دادهاند از این قرار میباشد[۱۵]:
البلدان
مشاکلة الناس لِاَزمانهم
التاریخ
المسالک و الممالک
فتح افریقیّه و اخبارها
خبرها الطاهریین
خبرها الامم السالفه
خبرها بلاد روم
از اثرها او کتابهای تحت باقی میباشد که به اختصار به معرفی آن میپردازیم:
تاریخ یعقوبی
تاريخ يعقوبي
نوشتهعلمیٔ مهم: تاریخ یعقوبی
تاریخ یعقوبی از اول مثالهای تاریخ جهانی در تاریخنگاری اسلامی میباشد[۱۶] که قسمت ابتدا آن به تاریخ عالم تا ظهور اسلام تخصیص یافته و نصیب دوم رویدادهای تاریخ اسلام را از مجال بعثت تا عصر خلافت المهتدی عباسی (۲۵۵-۲۵۶ق) پی می گیرد. تاریخ یعقوبی صورت سالنگاری (حولیات) ندارد بلکه مطالب بر پایه ی مقاطع و زمانها و موضوعات تاریخی سامان یافتهاند.[۱۷] تاریخ یعقوبی از اول مثالهای طرز ترکیبی در تاریخنگاری اسلامی میباشد که در آن تالیف کننده، محتوای احادیث تاریخی در یک مورد را ادغام کرده و مطالب را بر پایه ی چیدمان دلخواه خویش مینگارد و به نقل مدرک احادیث نمیپردازد.[۱۸] این طریق که در مقابل شیوه روایی میباشد، مرحلهای از تکامل تاریخنگاری اسلامی بهشمار میرود که با اثراتی مانند اخبال الطوال و تاریخ یعقوبی شروع شد.
شیوه خردگرایانه در عیب گیری احادیث تاریخی از خصوصیتهای تاریخ یعقوبی میباشد که بهخصوص در انکار او درباره بعضی از احادیث غریب و افسانهسیرتکامل رایج در میهنهای متفاوت منعکس شدن یافته میباشد. وی در تاریخ خویش افزون بر کارها سیاسی، به جنبههای فرهنگی و اجتماعی نیز اعتنا نموده است. در جلد ابتدا کتاب، یعقوبی در بیان تاریخ ملل متعدد، اثرها فرهنگی و علمی آنها را معرفی کرده و از اعتقادات و مذهبها و آئینها کلام رانده میباشد.[۱۹]
احمد بن ابییعقوب (درگذشته ۲۸۴ یا این که ۲۹۲ق) مشهور به یعقوبی، تاریخنگار و جغرافیدان سده سوم هجری. کتابهایی برای مثال «تاریخ یعقوبی»، «البلدان» و «مُشاکَلةُ الناس لِزمانهم» از وی ارثیه میباشد. رغبت شیعی او، از محتوای کتاب تاریخ یعقوبی و مدل کتابت و ارزیابی وی از اتفاق ها تاریخی آشکار میباشد. پدران یعقوبی نیز با اینکه در دستگاه خلافت عباسی مالک منصب بودند، به تشیع رغبت مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد داشتند.
معاش طومار
احمد بن ابییعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن بدیهی[۱] در برخی منابع بهادله اینکه اصالتاً اصفهانی بوده، با کنیه اصفهانی[۲] و در بعضا دیگر از منابع بهبرهان اقامت وقت گیردوران در مصر به کنیه مصری[۳] معرفی گردیده است. در منابع متفاوت، یعقوبی را کاتب، عباسی و اخباری نیز کنیه دادهاند و از وی با لقبهای ابن ابییعقوب و ابن بدیهی خاطر آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد کردهاند.[۴]
درباره جای و فرصت ولادت یعقوبی داده ها مناسبی گزارش نشده میباشد. یعقوبی خویش در کتاب البلدان، اشاره مینماید که نیاکانش در بغداد میزیستهاند. با دقت بدین مسئله، اکثری از دانشمندان، محل احتمالی ولادت و معاشاش را بغداد دانستهاند.[۵] عشق یعقوبی به بغداد که در آثارش به خصوص کتاب البلدان نمایان میباشد، این احتمال را تقویت مینماید.[۶] با این درحال حاضر، برخی او را زاده بغداد ندانسته و در نظر گرفتن می زنند که خویشاوندان یعقوبی سالها قبل از ولادت یعقوبی، در هنگام مأموریت جدش بدیهی در مصر، بهاین دیار آمده و دیگر به بغداد بازنگشتهاند.[۷] سال وفات او را ۲۸۴ق و بعضی ۲۹۲ق رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد دانستهاند.[۸]
سوابق تشیع در فامیل یعقوبی
چنان که اشاره شد، بدیهی که از اجداد یعقوبی میباشد، از موالی و وابستگان منصور عباسی و از کارگزاران وی بود. بدیهی در بغداد شهرتی داشت بهحدی که یکی خیابانهای بغداد را به اسم او «سکه یعقوبی» نامیده بودند. چنان که از برخی از احادیث برمیآید وی اداره بخشی از شهر را که به «قطیعه بدیهی» مشهور شد نیز بر ذمه داشته میباشد.[۹] بدیهی در سال ۱۶۲ق به حکومت مصر رسید البته بهزودی از این سمت عزل شد و در مصر بهتیتر مدیر دیوان برید ادامه کار اعطا شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد کرد.[۱۰]
بدیهی، رغبت به تشیع داشت و در سال ۱۶۹ق با قیامکنندگان علوی همیاری کرد و بههمین برهان آیتم خشم خلیفه قرار گرفت. قصه از این قرار بود که با ناکامی قیام شهید فخ در حجاز، ادریس بن عبدالله بن حسن بن علی بن ابیطالب از مهلکه جان بهدر پیروزی و به مصر گریخت که بدیهی در آن فرصت در آنجا مدیر دیوان برید بود. بدیهی ادریس را نگهبانی کرد و به مغرب ارسال کرد که ابعاد پیروز به تأسیس حکومت ادریسیان در شمال آفریقا شد. به مجازات همین کار بود که بدیهی را بهامر هادی عباسی ، در سال ۱۶۹ق سربریدند و پیکرش را بهدار آویختند.[۱۱]
فعالیت و پیشه یعقوبی
مبنی بر اطلاعات دردسترس نمیاقتدار پروسه معاش یعقوبی را به روشنی رسم کرد. از کنیه «کاتِب» و تعلق خانوادگی او به عباسیان میقدرت در نظر گرفتن زد که وی از دبیران خلافت عباسی بوده میباشد[۱۲] ولی اینکه چه بازه بدین کار پرداخته، مشخص و معلوم وجود ندارد. درباره بازه زمانی اقامت او در بغداد نیز استحضار دقیقی در اختیار وجود ندارد. یعقوبی در جوانی سفرهای زیادی در مملکتهای اسلامی داشته و برای مثال مدتی را در خراسان، هند، مصر و مغرب سپری نموده است. بنابر بعضی احادیث، او بازه متعددی در ارمنستان اقامت کرد و در دستگاه سلاطین آن دیار کار نگارش داشت.[۱۳] از سوی دیگر گزارشی درباره سرویس وی نزد قوم طاهریان وجود دارااست.[۱۴] بستگان طاهری از موادتشکیل دهنده دولت عباسیان بودند و افزون بر سمتهایی که در بغداد بر ذمه داشتند در خراسان نیز حکومت نصفهمستقلی (۲۰۵-۲۵۹ق) برپا داشتند و ممکن میباشد سرویس یعقوبی نزد طاهریان در بغداد یا این که خراسان بوده باشد.
اثر ها
یعقوبی از وسیع ترین جغرافیدانان و تاریخنگاران مسلمان میباشد. او همینطور به علم نجوم مسلط بود و شعر نیز میسرود.
فهرستی از اسم اثراتی که در منابع گوناگون به او نسبت دادهاند از این قرار میباشد[۱۵]:
البلدان
مشاکلة الناس لِاَزمانهم
التاریخ
المسالک و الممالک
فتح افریقیّه و اخبارها
خبرها الطاهریین
خبرها الامم السالفه
خبرها بلاد روم
از اثرها او کتابهای تحت باقی میباشد که به اختصار به معرفی آن میپردازیم:
تاریخ یعقوبی
تاريخ يعقوبي
نوشتهعلمیٔ مهم: تاریخ یعقوبی
تاریخ یعقوبی از اول مثالهای تاریخ جهانی در تاریخنگاری اسلامی میباشد[۱۶] که قسمت ابتدا آن به تاریخ عالم تا ظهور اسلام تخصیص یافته و نصیب دوم رویدادهای تاریخ اسلام را از مجال بعثت تا عصر خلافت المهتدی عباسی (۲۵۵-۲۵۶ق) پی می گیرد. تاریخ یعقوبی صورت سالنگاری (حولیات) ندارد بلکه مطالب بر پایه ی مقاطع و زمانها و موضوعات تاریخی سامان یافتهاند.[۱۷] تاریخ یعقوبی از اول مثالهای طرز ترکیبی در تاریخنگاری اسلامی میباشد که در آن تالیف کننده، محتوای احادیث تاریخی در یک مورد را ادغام کرده و مطالب را بر پایه ی چیدمان دلخواه خویش مینگارد و به نقل مدرک احادیث نمیپردازد.[۱۸] این طریق که در مقابل شیوه روایی میباشد، مرحلهای از تکامل تاریخنگاری اسلامی بهشمار میرود که با اثراتی مانند اخبال الطوال و تاریخ یعقوبی شروع شد.
شیوه خردگرایانه در عیب گیری احادیث تاریخی از خصوصیتهای تاریخ یعقوبی میباشد که بهخصوص در انکار او درباره بعضی از احادیث غریب و افسانهسیرتکامل رایج در میهنهای متفاوت منعکس شدن یافته میباشد. وی در تاریخ خویش افزون بر کارها سیاسی، به جنبههای فرهنگی و اجتماعی نیز اعتنا نموده است. در جلد ابتدا کتاب، یعقوبی در بیان تاریخ ملل متعدد، اثرها فرهنگی و علمی آنها را معرفی کرده و از اعتقادات و مذهبها و آئینها کلام رانده میباشد.[۱۹]
بررسی فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و اجتماعی مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد