?????? ???? ???? ???? ??????? ????

کَثیر بن شِهاب مَذْحِجی یا این که کثیر بن شهاب حارِثی از بزرگان کوفه و فامیل مذحج و شخصی عثمانی‌مذهب بود که با پراکندن یاران مسلم بن عقیل در کوفه در صورت‌گیری اتفاق کربلا نقش داشت. مبتنی بر گزارشات تاریخی او در حکومت قدمت بن خطاب و معاویه، والی ری و دَستَبی بود. همینطور کثیر به نقل بَلاذُری، تاریخ‌دان، هواخواه یزید و کارگزار وی در برخی بخش ها کشور‌ایران مانند حلوان، ماسبذان و مسجد غدیر بلوار معلم مشهد ماهان بود.

کثیر بن شهاب در دشمنی با اهل‌بیت(ع) بر ضد مسلم بن عقیل و امام حسین(ع) و در حفاظت از ابن زیاد سخنرانی و بر منبر ری، امام علی(ع) را لعن میکرد. در صحابی بودن وی اختلاف لحاظ وجود داراست. کثیر اندکی قبل از قیام مختار ثقفی یا این که ابتدا آن مُرد و مختار ثقفی او را دروغگو و کذاب مسجد غدیر فلاحی مشهد خواند.

معرفی
به نقل از ابن سعد در کتاب الطبقات الکبری، کثیر بن شِهاب بن حصین بن یزید حارثی مَذْحِجی از بزرگان قوم مذحج در کوفه و شخص بخیلی بوده میباشد.[۱] به اطمینان ابونعیم اصفهانی، محدث اهل سنت، کثیر بن شهاب بَجَلی از اصحاب فرستاده میباشد[۲] و ابن‌حَجَر عَسقَلانی نیز این عقیده را تقویت می‌نماید؛[۳] اما ابن عَساکر، صحابی و بجلی بودن کثیر را توهم خوانده و رد نموده است.[۴] به گفته بَلاذُری، تاریخ‌دان، کثیر اندکی قبل از قیام مختار ثقفی یا این که نخست مسجد بابا غدیر مشهد آن مُرد.[۵]

نقش در حکومت قدمت بن خطاب و معاویه
کثیر بن شهاب در طی خلافت قدمت بن خطاب در مبارزه قادسیه کمپانی کرد و آورده شده با نیزه‌ای سردار اهل ایران، جالینوس را کشت؛ البته به حیث بلاذری، تاریخ‌دان، فرد دیگری قتل کننده جالینوس بوده میباشد.[۶] به نقل از ابن اثیر، قدمت بن خطاب، مغیرة بن شعبه را امیر کوفه قرار اعطا کرد و وی نیز در سال ۴۱ق کثیر بن‌ شهاب را والی بخش ها ری و دَستَبی کرد.[۷] زمانی کثیر به ری رسید و قانون شکنی عموم از اوامر را رویت کرد، با آن‌ها جنگید تا اطاعت کردند و خراج و جزیه دادند.[۸] او بعد قزوین را فتح کرد و از طرف قدمت والی آنجا مسجد بابا قدرت مشهد شد.[۹]

هنگامی معاویه به حکومت رسید، از طرف خویش و کارگزارانش، مغیرة بن شعبه و زیاد بن ابیه در کوفه، کثیر را در حکومت ری و دستبی ابقا کرد.[۱۰] آنگاه‌ها معاویه بر او غضب کرد و بر وی تازیانه زد و مدتی او‌را در دمشق زندانی کرد تا این‌که با پادرمیانی شریح بن هانی از زندان آزاد شد.[۱۱]

کثیر بن‌ شهاب از رهروان عثمان بود و نسبت به امام علی(ع) کینه داشت و اورا بر منبر ری بسیار لعن می کرد.[۱۲] زیاد در سال ۵۱ ق بر بی دینی حجر بن عدی، از یاران امام علی(ع) و بزرگان کوفه، از سران قریش شهید شدن گرفت و اسم کثیر بن‌ شهاب نیز در شمار شهیدشدن‌دهندگان گزارش شد‌ه‌است.[۱۳]

کارگزار یزید
در طی حکومت یزید، به انگیزه هواداری‌ و تبعیت از مراد یزید گزینه تأیید و حمایتش قرار گرفت.[۱۴] یزید توصیه او‌را به ابن زیاد کرد و نوشت تا اورا بر بعضا بخشها کشور ایران زیرا ماسبذان، مِهرِجانقُذف، حلوان و ماهان ولایت دهد. هم‌اینگونه قطعه زمینی در نواحی کوهستانی دِینَوَر به کثیر داده شد و وی برای خویش عمارتی به اسم قصر کثیر تشکیل داد.[۱۵] سال‌ها پس از وی، یک کدام از فرزندانش همچنان در ماسبذان زمین در چنگ داشت.[۱۶]

تقابل با مسلم بن عقیل
در سال ۶۰ق، دار الاماره کوفه با حضور عبیدالله بن زیاد و تنی چند از یارانش در آن به وسیله طرف داران مسلم بن عقیل، نبی امام حسین(ع)، محاصره شد.[۱۷] ابتدا محاصره کثیر بن شهاب از ابن زیاد درخواست پیکار با مسلم را داشت که او نپذیرفت.[۱۸] آن‌گاه سازه‌بر گزارشات تاریخی، ابن زیاد به کثیر بن شهاب و بعضا بزرگان کوفه امر بخشید تا یاور رهروان مذحجی خویش از قصر بیرون گردد و به در میان عموم برود، آن‌ها را از فضا مسلم دور از هم نماید، از نزاع بترساند و از کیفر قاضی بر حذر دارااست.[۱۹] کثیر او‌لین سخنران در قبال دور‌وبری ها مسلم بود که آنان‌را با خبرپراکنی داخل شدن لشکریان شام از مخالفت با حکومت ترسانید و سخنانش تا غروب آفتاب ادامه داشت.[۲۰] به نقل روحانی موءثر در تاثیر اینگونه سخنانی کوفیان اکثری با کثیر و دیگر ماموران ابن زیاد همپا شدند و با جنبش به سوی دار الاماره به وی پیوستند.[۲۱]

کثیر در دستگیری و نبرد با یاران مسلم‌‌ نیز دست داشت. عبدالاعلی بن یزید کلبی هنگام جنبش یاران مسلم به سوی دار‌الاماره خرقه رزم پوشید و از منزل خارج آمد تا در محله بنی‌فتیان به مسلم بپیوندد. کثیر بن شهاب اورا بازداشت کرد و نزد عبیدالله‌ بن زیاد آورد. ابن زیاد اورا زندانی کرد.[۲۲]

نقش در اتفاق کربلا
کثیر بن شهاب در رخداد کربلا کمپانی کرد.[۲۳] بیان شده او به فرمان عبیدالله بن زیاد با سخنرانی فی مابین عموم و تبلیغات فراوان در جمع لشکر ابن زیاد در نُخَیله برای نبرد با امام حسین(ع) شریک بود و عموم را از امداد حسین(ع) برحذر می‌داشت.[۲۴]

مختار، او را دروغگو و کذّاب خواند و عهد خورد که قبرش را خواهد شکافت.[۲۵]

پانویس
ابن سعد، طبقات الکبری، دار صادر، ج۶، ص۱۴۹.
ابونعیم اصفهانی، تاریخ اصفهان، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۳۶؛ ابن عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۰، ص۳۳.
ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۴۲۷.
ابن عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۰، ص۳۳.

مسجد حَمْزه مسجدی در کنار گورستان شهدای اُحُد در مدینه.[۱] بیان شده به‌فرمان نبی(ص) بر قبر حمزة بن عبدالمُطَّلِب و دیگر شهدای مبارزه احد، مسجدی ساخته شد[۲] که ابعاد بر تاثیر سیل نابود شد و مامانِ الناصر لدین‌الله، خلیفه عباسی در قرن ششم قمری آن را مرمت کرد و بعد از آن گسترش یافت و مسجد غدیر بلوار معلم مشهد زیارتگاه شد.[۳]

به گفته سَمهودی، تاریخ‌نگار و مدینه‌شناس قرن نهم هجری[۴] و ابن‌جُبَیر، جهانگرد اندلسی که در سال ۵۷۹ق از مدینه دیدن کرده بود،[۵] قبر حمزه در درون مسجد قرار داشت. ابراهیم رفعت‌پاشا نیز در سال ۱۳۲۵ق این مسجد را بنایی معمولی و دارنده گنبد تعریف نموده است.[۶][منبع بهتری نیاز مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد]

وهابیان در سال ۱۳۴۴ق، مسجد حمزه را تخریب و گورستان را محدود کردند تا بازدارنده زیارت آن شوند.[۷] تخریب این مسجد منجر شد ۱۱ شهریور ۱۳۰۴ش/۱۳ صفر ۱۳۴۴ق در کشور‌ایران به تعطیلی و عزای همگانی بینجامد.[۸]

بعداز تخریب، مسجد جدیدی در مسافت ۵۰ متری شرق گورستان اُحُد با اسم‌های مسجد حمزه، شهدا یا این که احد ساخته شد.[۹] این مسجد در سال ۲۰۱۷م کامل شدن شد و با مساحت ۵۴‌هزار مترمربع ظرفیت ۱۵ هزار نمازگزار را داراست و در سه کیلومتری مسجدالنبی مسجد بابا غدیر مشهد قراردارد.[۱۰]

نگارخانه
مسجد حمزه قبل از تخریب
مسجد حمزه قبل از تخریب

نمایی از مسجد حمزه در کنار گورستان احد
نمایی از مسجد حمزه در کنار گورستان احد

تصویری از بقاع شهدای احد و مسجد حمزه
تصویری از بقاع شهدای احد و مسجد حمزه
پانویس
جعفریان، اثرها اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۷۹ش، ص۴۳۹.
عمید زنجانی، در شیوه برپایی حج ابراهیمی، مشعر، ص۲۲۲.
عده ای از نویسندگان، ره‌بار حج، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۳۷۸.
سمهودی، وفاء الوفاء، ۲۰۰۶م، ج۳، ص۹۲۲.
ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۴۴.
نجمی، بقاع حضرت حمزه(ع) در بستر تاریخ، ۱۳۷۹ش.
عده ای از نویسندگان، ره‌بار حج، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۳۷۸.
بهبودی، روزشمار تاریخ معاصر جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۵، ص۲۹۱.
بصیری، گلواژه‌های حج و عمره، ۱۳۸۷ش، ص۵۲۳؛ عده ای از مسجد بابا قدرت مشهد نویسندگان، ره‌بار حج، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۳۷۸.
«مسجد سیدالشهدا، یادگار مبارزه احد در مدینه»، خبرگزاری ایکنا.
منابع
ابن‌جبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن‌جبیر، بیروت،‌ دار و مکتبة الهلال.
بصیری، علیرضا، گلواژه‌های حج و عمره، قم، مشعر، ۱۳۸۷ش.
بهبودی، هدایت‌الله، روزشمار تاریخ معاصر جمهوری اسلامی ایران، طهران، مؤسسه مطالعات و رسیدگی‌های سیاسی، ۱۳۸۵ش.
جعفریان، پیامبر، اثر ها اسلامی مکه و مدینه، قم، مشعر، ۱۳۷۹ش.
عده ای از نویسندگان، ره‌بار حج، قم، مشعر، ۱۳۸۰ش.
سمهودی، علی بن احمد، وفاء الوفاء باخبار‌ دار المصطفی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۲۰۰۶م.
عمید زنجانی، عباسعلی، در روش برپایی حج ابراهیمی، قم، مشعر.
«مسجد سیدالشهدا، یادگار نبرد احد در مدینه»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ تکثیر : ۳ مرداد ۱۴۰۱ش.
نجمی، محمدصادق، بقاع حضرت حمزه در بستر تاریخ، میقات حج، ۱۳۷۹ش، شماره۳۳.
نبو
مساجد
ایالات متحده عربی
مسجدالحرام • مسجدالنبی • مسجد قبا • مسجد شجره • مسجد ردالشمس • مسجد خیف • مسجد غدیر خم • مسجد قبلتین • مسجد تنعیم • مسجد الاجابة (مکه) • مسجد الاجابة (مدینه) • مسجد جن • مسجد غمامه • مساجد سبعه • مسجد حمزه (مدینه) • مسجد علی بن ابی‌طالب (مدینه)
عراق
مسجد کوفه • مسجد سهله • مسجد براثا • مسجد حنانه • مسجد روضه خوان طوسی • مسجد روضه خوان انصاری • مسجد هندی • مسجد الخضراء • مسجد صعصعه • مسجد زید بن صوحان • مسجد عمران بن شاهین • مسجد الحمراء • مسجد جامع بصره • مسجد جواهری
کشور‌ایران
مسجد جمکران • مسجد گوهرشاد • مسجد آقابزرگ کاشان • مسجد جامع اصفهان • مسجد امام اصفهان • مسجد حکیم اصفهان • مسجد سلماسی • مسجد روضه خوان لطف‌الله • مسجد جامع یزد • مسجد اعظم قم • مسجد امام حسن عسکری قم • مسجد سید اصفهان • مسجد امام خمینی • مسجد سید عزیز‌الله • مسجد کبود • مسجد نصیرالملک • مسجد جامع قم • مسجد جامع کرمان • مسجد ملک کرمان • مسجد ارک طهران • مسجد نماینده قانونی شیراز • مسجد کرامت • مسجد فیل • مسجد هدایت طهران • مسجد جامع عتیق شیراز • مسجد لرزاده • مسجد صاحب و مالک‌الامر تبریز • مسجد الجواد • مسجد جاوید • مسجد امین‌الدوله • مسجد ابوذر (طهران) • مسجد جلیلی • مسجد قبا (طهران) • مسجد جامع نارمک • مسجد فرط
فلسطین
مسجدالاقصی • مسجد صخره
سوریه، مصر، یمن و...
مسجد جامع اموی، مسجد حکم دهنده مصر • مسجد جیوشی، مسجد امام علی صنعا • جامع الامام الصادق (بحرین)
مرتبط
مسجد • مسجد جامع • محراب • مناره • منبر • عمران مسجد • خبرگزاری شبستان • روز جهانی مسجد
نماز • مسجدالنبی
نبو
ایالات متحده عربی سعودی
بخشها تاریخی
مکه • مدینه • جده • احساء • قطیف • عوامیه • طائف • نجران • ینبع • ربذه • شعب ابی‌طالب • خیبر • غدیر خم • فدک • سقیفه • کوه روشنایی • کوه ابوقبیس • کوه عینین • ابواء • ابطح • دارالندوه • ناحیه بدر • کوه احد • کوه رضوی • حدیبیه • تهامه • معضل • صریا • حجاز • دومة الجندل • جحفه • آبار علی • منزل ارقم بن ابی‌ارقم • حیطان سبعه
اماکن مقدس
بقعه مکی • مقبره مدنی • مسجد الحرام • مسجد النبی • آرامستان معلاة • مسجد قبا • آرامستان بقیع • مسجد غدیر • حرم‌های بقیع • مسجد ردالشمس • غار حراء • مسجد شجره • مرزو بوم منا • عرفات • مشعر • بیت الاحزان • کوه ثور • مسجد خیف • مسجد قبلتین • جبل الرحمة • حجر اسماعیل • منزلت ابراهیم • زمزم • صفا و مروه • مسعی • مسجد تنعیم • مسجد الاجابة (مکه) • مسجد الاجابة (مدینه) • مسجد جن • مسجد غمامه • مساجد سبعه • ردیف توبه • بقاع شهدای احد • مسجد حمزه (مدینه)• مسجد علی بن ابی‌طالب (مدینه)
شخصیت‌ها
روضه خوان احمد احسائی • علی بن حسنعلی خنیزی • علی بن حسن خنیزی • عبدالهادی فضلی • باقر النمر • محمدعلی عمری • حسن الصفار • سید هاشم الشخص • ناصر القفاری • زکی المیلاد
دسته‌های شیعی
تکان مبلغان طلایه‌دار • سازمان انقلاب اسلامی در شبه جزیره • الحرکة الاصلاحیه • حزب‌الله حجاز
بقیه
نخاوله • حج • وهابیت • تخریب بقیع • جزیرة العرب • یوم الهدم • قریش • اوس و خزرج • بنی‌هاشم • انصار • نا‌آگاهی • فاجعه منا (۱۳۹۴) • انتفاضه ناحیه شرقیه • باب جبرئیل • اعدام‌های ۱۲ مارس ۲۰۲۲ ایالات متحده عربی
آرامستان بقیع
مقام‌ها:
مساجد مدینه
بناهای تخریب‌گردیده به‌دست وهابیان
بناهای تاریخی مدینه

وصلت با فرستاده اکرم
عایشه یک کدام از همسران رسول اکرم بود که پس از وفات حضرت خدیجه و بعداز تزویج حضرت محمد(ص) با سوده دختر زمعة بن قیس، به همسری فرستاده(ص) درآمد[۱۳] و این معاش زناشویی، نُه سال و پنج ماه طول کشید.[۱۴] در اینکه تزویج چه هنگامی انجام یافته، همگان بر پژوهشگر‌شدن این فرمان بعداز وفات خدیجه متفق‌اند البته در اینکه دو سال یا این که سه سال پیش از مهاجرت بوده، اختلاف میباشد.[۱۵] در گزارش‌ها هم آمده که تزویج نبی با عایشه پیش از وصلت وی با سوده بوده، ولی بعضا از احادیث مشهورتر، وصلت رسول اسلام با سوده را پیش از تزویج با عایشه تیتر مسجد غدیر بلوار معلم مشهد کرده‌اند.

[۱۶] گفته شده که خوله همسر عثمان بن مظعون نزد ابوبکر رفت و ماجرای وصلت را با بابا عایشه بین گذاشت. فرستاده در ماه شوال سال یازده بعثت با عایشه تزویج کرد[۱۷] و مهریه او‌را چهارصد درهم قرار اعطا کرد.[۱۸] به گفته سید مرتضی عسکری سیره‌نگار شیعی (درگذشت ۱۳۸۶ش) عایشه دو سال پیش از سفر (۱۱ بعثت) به عقد فرستاده در آمد و تزویج آنان 1‌سال و نیم بعداز سفر و بعد از نزاع بدر در مسجد غدیر فلاحی مشهد شوال بود.[۱۹]

سن عایشه هنگام تزویج
در باب سن وصلت وی با فرستاده اختلاف وجود دارااست، به سیرتکامل‌ای که سنّ هنگام تزویج و زفاف اورا دربین ۶ تا ۱۸ سال ذکر کرده‌اند.[۲۰]
بنابر نقل پر اسم و رسم منابع تاریخی، عایشه در هنگام تزویج با رسول(ص) حدود شش یا این که هفت سال داشته،[۲۱] ولی زفاف او بعد از مسافرت به مدینه و پس از نبرد بدر شکل گرفت؛[۲۲] هنگامی که عایشه سنی فراتر از نُه سال داشت.[۲۳] بر این مبنا وی زمان هشت سال و پنج ماه در منزل رسول(ص) مسجد بابا غدیر مشهد بوده میباشد.

با این هم اکنون، بعضی دانشمندان معتقدند نظارت گزارش‌های متفاوت از منابع تاریخی، پر‌نور می‌نماید که عایشه در هنگام تزویج با محمد(ص)، ۱۸ سال داشته میباشد. اینان معتقدند عایشه از اول مسلمان ها به شمار آمده و در اولِ بعثت رسول، کودکی بیش نبوده میباشد. به اعتقادوباور اینان، چنانچه عایشه در طول بعثت دستکم هفت سال داشته باشد، در هنگام وصلت با نبی ۱۷ ساله مسجد بابا قدرت مشهد بوده میباشد.[۲۴]

سید جعفر مرتضی عاملی، سن تحت عایشه را نمی‌پذیرد و سن سیزده تا هفده‌سالگی او‌را به هنگام عقد درست می داند. او به گزارش ابن اسحاق، عایشه را در شمار اشخاصی آورده که در اولِ بعثت و بعداز هجده نفر مسلمان شد؛ یعنی نوزدهمین نفری بود که دین مسلمانی را برگزید. جعفر مرتضی به‌دنبال این‌سیرتکامل میاورد که در صورتی قدمت وی به هنگام بعثت به‌طور نمونه هفت‌ساله بوده، به هنگام عقد هفده‌سال و موقع مسافرت بیست‌سال سن داشته، مگر این که بگویند زمانی مسلمان شد، کمتر از هفت سال سن داشت.[۲۵]

حجره نبوی
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: حجره نبوی
حجره نبوی محل دفن رسول اسلام که پیشتر محل معاش وی با همسرشان عایشه بود.[۲۶] بعد از تشکیل داد و کامل شدن مسجدالنبی، دو حجره جهت سکونت نبی و همسرانش در کنار مسجد ساخته شد؛ حجره‌ای برای سوده و حجره‌ای برای عایشه.[۲۷] فرستاده اسلام بعداز درگذشت حضرت خدیجه با این دو تزویج کرده بود.[۲۸] این منزل‌ها در شرق مسجد النبی واقع گردیده بود.[۲۹] فرستاده اسلام تا انتها قدمت در‌این حجره‏‌ها سکونت داشت.[۳۰]

فرستاده اسلام در‌این منزل بیمار شد، وفات نمود و عموم درین منزل بر فرستاده نماز خواندند.[۳۱] با پشنهاد امام علی(ع)، نبی در همین منزل‌ای که در آن وفات کرده بودند، به خاک امانت شد.[۳۲] در اواخر قرن نخستین هجری، در حوالی حجره، دیوارهایی ساخته شد که دارنده پنج ضلع بود. انگیزه این فرمان مشابه نشدن به کعبه اورده شده میباشد.[۳۳] در نوسازی‌های آتی این حجره بخشی از مسجد النبی شوید و به یار منزل حضرت زهرا در باطن ضریحی قرار گرفت.[۳۴]

ماجرای افک

شمس‌الدین محمد متخلص به حافظ و ملقّب به لِسان‌الغیب از شاعران پارسی‌گویش در قرن هشتم هجری بود. او‌را از بلندمرتبه‌ترین غزل‌سرایان این گویش برشمرده‌اند. بعضا گفته‌اند وجه تخلص و آوازه وی به حافظ، آن میباشد که وی، حافظ قرآن بوده و اکثری از ابیات وی ترجمان مفاهیم قرآنی میباشد. حافظ‌شناسان مذهب حافظ را شافعی دانسته‌اند؛ البته در عین درحال حاضر با استناد به برخی ابیات دیوانش، بر رغبت و عشق وی به اهل مسجد غدیر بلوار معلم مشهد بیت تاکید کرده‌اند.

حافظ‌شناسان در انس‌داشتن حافظ با قرآن و تاثیرپذیری شعر وی از آن حادثه لحاظ دارا‌هستند. شعر وی مضامینی عاشقانه،‌ عرفانی و اخلاقی دارااست. دیوان حافظ در حدود پانصد غزل را در خویش داراست.

معاش‌طومار

آرامگاه حافظ در زمان قاجار
خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی متخلص به حافظ و ملقب به لسان الغیب، مشهورترین غزل‌سرای فارسی میباشد.[۱] فخرالزمانی قزوینی، نیای حافظ را از عموم کوپای (کوهپای) اصفهان خوانده که در دوران اتابکان عجم، به شیراز کوچ نموده است.[۲] کنیه یا این که اسم جدش را غیاث الدین و کنیه یا این که اسم پدرش را به اختلاف بهاءالدین یا این که کمال‌الدین مسجد غدیر فلاحی مشهد آورده‌اند.[۳]

در سال ولادت حافظ اختلاف میباشد و آن را از ۷۰۰ تا ۷۲۶ق گفته‌اند.[۴] حافظ در حین خویش صرفا به کنیه شمس الدین و تخلص حافظ پر اسم و رسم بوده و لقب‌ها و عناوینی همانند خواجه، لسان الغیب، ترجمان الاسرار، عمدة العارفین و فرمانروا الشعرا و نیز نسبت وی یعنی شیرازی، ظاهرا بعد از مرگ وی اطلاق مسجد بابا غدیر مشهد گردیده است.[۵]

سال وفات حافظ ۷۹۲ق میباشد. اورا در کتِ شیراز یا این که مصلای آن شهر دفن کردند و ۶۳ سال بعد از آن عمارتی بر آن ساخته شد.[۶] آرامگاه کنونی وی در سال ۱۳۱۴ش درست شده که از معماری عصر زندیه الهام گرفته مسجد بابا قدرت مشهد شد‌ه‌است.[۷]

علم آموزی
حافظ در نوجوانی و جوانی علم ها ادبی و فقاهتی را یادگرفت و قرآن را محافظت کرد. محمد گلندام که دیوان حافظ را توده کرده و پیشگفتار‌ای بر آن افزوده گفته میباشد که حافظ به استیناف کتاب ها علم ها دینی و ادبی زیرا کشّاف زمخشری، مطالع الانظار حکم کننده بیضاوی، مفتاح العلوم سکّاکی و کتاب‌هایی از این قبیل سرگرم بود.[۸] مبنی بر پیشگفتار گلندام، حافظ در درس قوام‌الدین عبدالله حاضر می‌گردیده و با قرآن مأنوس بوده و در دواوین عرب تجسس داشته میباشد.[۹]

مذهب

قطعه خوشنویسی از یک رباعی از حافظ درباره امام علی(ع)، خط از تجلی علی‌پاد شاه، در سال ۱۱۸۸ق.
بهاءالدین خرمشاهی، حافظ‌شناس اهل ایران، مذهب حافظ را از حیث فقاهتی سنی شافعی و از لحاظ کلامی اشعری دانسته میباشد.[۱۰] از دید خرمشاهی، حافظ به‌برهان نگاه آدم‌شالوده و میل به تصوف و عرفان درباره مذهب طاقت فرسا‌گیری نداشته میباشد.[۱۱] به گفته وی حافظ خیر تنها سنی متعصبی عدم وجود که رغبت‌های شیعی هم داشت.[۱۲] گرایش شافعی به اهل‌بیت(ع) در کنار رغبت کلی عموم شیراز در آن عصر به اهل‌بیت(ع) مثلا دلایل وجود بعضی نماد‌های شیعی در اشعار وی قلمداد گردیده‌است.[۱۳]

حکم کننده نورالله شوشتری در کتاب مجالس المؤمنین درباره حافظ گفته میباشد:

حافظ، عارف شیراز، سردفتر اهل رمز و در حقایق و معارف ممتاز بود و... ایمان وی مُبرّا از عیب و ریب میباشد.[۱۴]
از این عبارت وی سود گرفته‌اند که او قائل به تشیع حافظ بوده میباشد.[۱۵]

شبیری زنجانی حافظ را سنی‌مذهب میداند و شواهدی بر این مدعا اقامه نموده است به عنوان مثال اینکه شیراز در زمانه حافظ، راءس اهل سنت بود و شیعه بودن حافظ در شیراز مثل سنی بودن یک فرد در قم، بعید و غیر معمولی میباشد. برخی اشخاص اشعاری از دیوان حافظ را ادله بر تشیع او می دانند در حالی که‌این ابیات در ورژن‌های سابق جانور وجود ندارد و به گذر زمان مجال به دیوان وی افزوده گردیده است.[۱۶]»‌ همینطور حافظ قوام آئین را به تعدادی نفر معرفی می‌نماید که یک کدام از آن ها مجدالدین اسماعیل فالی، حاکم القضات اهل سنت شیراز میباشد.[۱۷]متقابلاً پاره‌ای از پژوهشگران خیر صرفا حافظ را شیعه که بعضی از اشعارش را هم خوانی با اعتقادات شیعه مانند امام فرصت(ع) و امام حسین(ع) و...دانسته‌اند. تحت عنوان مثال غزلی که مطلعش این میباشد: درود الله ما کرّ اللیال

درود الله ما کر اللیالی
و جاوبت المثانی و المثالی
علی وادی الاراک و اینجانب علیها
و‌دار باللوی فوق الرمال
دعاگوی غریبان جهانم
و ادعو بالتواتر و التوالی
به هر خانه که رو آرد خداوند را
نگه دارش به لطف لایزالی[۱۸]
را درباره امام فرصت و این بیت:

مریدِ پیرِ مُغانم ز اینجانب مرنج‌ای روحانی
به این دلیل که وعده تو کردی و وی به جا آورد[۱۹]
از غزلی دیگر را در درباره امام حسین وشهادت علی اکبر دانسته‌اند.[۲۰]

شعر و تامل حافظ
دیوان حافظ در حدود پانصد غزل را در خویش دارااست و شمار ابیات درین غزلیات در بین پنج عدد ده بیت در نوسان میباشد. این دیوان برآیند پنجاه سال الهام‌گیری و سرایندگی میباشد.[۲۱] درباره شعر حافظ گفته‌اند که معانی ظریف عرفانی را در موجزترین لغات،‌ در عین هم اکنون به پر‌نور‌ترین و درست‌ترین وجه ذکر نموده است. حافظ را انسانی آزاد میدانند که از اظهار تقدس بی‌ناله میجویید و برای بشر مقامی قدسی قائل بود.[۲۲] غزل قبل از حافظ غالبا تک مضمونی بود ولی در دیوان حافظ مشتمل بر داخل‌مایه و معنیهای گوناگون و متنوع میباشد.[۲۳] در غزل حافظ،‌ نقطع ی عطف مخلوط متوازن عشق و علاقه، خلق و خوی و عرفان چشم میشود.[۲۴] حافظ‌پژوهان درباره انس حافظ با قرآن گفته‌اند که وی از فرط انس با قرآن، با همگی کناره کنارهای پیدا و مخفی قرآن دانش حضوری داشته میباشد.[۲۵] «به قرآنی که اندر سینه داری»، «لطایف حکمی با نکات قرآنی»،‌ «هرچه کردم تمامی از دولت قرآن کردم»، «فکرت مگر از غیرت قرآن و خداوند وجود ندارد»، «دیو بگریزد از آن قوم و قبیله که قرآن خوانند»،‌ «دام تزویر نکن زیرا دگران قرآن را»، «تا بود وردت دعا و درس قرآن اندوه مخور» بعضا از ابیات حافظ میباشد که به تصریح به قرآن اشاره دارااست.[۲۶] حافظ را مظهر میانروی روح و روح میانه‌روی اقوام اهل ایران می دانند.[۲۷]

دیوان حافظ را مانند قرآن و مثنوی معنوی «هادی برخی و برخی را مضل» دانسته‌اند که بعضا دوستدارانش برای وی مقامی قدسی قائل می باشند و گروهی دیگر اورا بی‌آئین و بی‌اعتقادوباور فکر می‌کنند.[۲۸] از مهم‌ترین وجوه شعر وی،‌ ایهام و دوپهلویی میباشد. در بخش اعظمی از غزل‌های حافظ یک بیت ممکن میباشد دو یا این که یکسری تعبیروتفسیر متعدد داشته باشد.[۲۹] اورده شده شعر حافظ سه ساحت داراست. گاه شعر وی عاشقانه میباشد؛ گاه معانی تصوف و عرفان دارااست و گاه نزاع با ریاکاری میباشد که تیتر شعر رندانه داراست.[۳۰] حافظ با جریان معنوی ملامتیان پیوستگی باطنی و فکری داراست.[۳۱]

اصطلاح طومار علم ها قرآنی این مطالعه به کوشش مجموعه پژوهشی علم ها قرآنی در سال۱۳۷۳ و با همیاری اساتید مشاور شروع شوید و در سال۱۳۷۶به نقطه پایان رسید، که در یک جلد با ۴۶۸ برگه و۴۱۵۱اصطلاح به چاپ رسیده میباشد. گروه فوق، با مراجعه به بیشتراز ۳۰۰ منبع علم ها قرآنی دستیابی و به سه نصیب الفبایی، نظام یافته و ترسیمی تهیه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد گردیده‌است.
۲ اصطلاح طومار فلسفه اسلامی حوزه عمل این اصطلاح طومار کلیه مکاتب فلسفه اسلامی، یعنی فلسفه مشاء، حکمت اشراق «حکمت متعالیه» را دربرمیگیرد. این استیناف به وسیله مجموعه پژوهشی فلسفه اسلامی در سال ۱۳۷۳ با همیاری اساتید مشاور استارت شد و درسال ۱۳۷۶ به انتها رسید، که در دو جلد با ۱۲۸۹ کاغذ و ۲۳۰۰۰ اصطلاح به چاپ رسیده میباشد.دسته فوق، با مراجعه به بیش از۱۲۲منبع فلسفی استحصال و به طور الفبایی تهیه و چاپ مسجد غدیر فلاحی مشهد گردیده است.
۳ اصطلاح طومار منطق این استیناف بوسیله دسته پژوهشی منطق در سال ۱۳۷۷ با همیاری اساتید مشاور آغاز و در سال۱۳۸۱ به انتها رسید، و در یک جلد با۴۴۰ برگه و۶۳۲۷ اصطلاح به چاپ رسیده میباشد. گروه فوق با مراجعه به بیش از۴۳ منبع منطقی کسب و به سه نصیب الفبایی،نظام یافته و ترسیمی تهیه و تنظیم گردیده است.
۴ اصطلاح طومار سخن اسلامی این مطالعه به کارایی مجموعه پژوهشی حرف اسلامیدر سال۱۳۷۵ و با همیاری اساتید مشاور شروع شوید و در سال۱۳۸۲به نقطه نهایی رسید، که دردوجلد با۱۱۱۶ برگه و۱۴۸۱۴ اصطلاح به چاپ رسیده میباشد. دسته فوق، با مراجعه به بیش از۱۸۱منبع صحبت اسلامی حصول و به سه قسمت الفبایی، نظام یافته و ترسیمی صورت مسجد بابا غدیر مشهد گرفته میباشد.
۵ اصطلاح طومار اصول فقه این مطالعه به وسیله تیم پژوهشی اصول فقه در سال ۱۳۷۴ با همیاری اساتید مشاور شروع شوید و درسال۱۳۷۸به نقطه پايان رسید، که دریکجلد با۴۰۳صفحه و۵۳۹۴اصطلاح به چاپ رسیده میباشد. گروه فوق، با مراجعه به بیشتراز ۱۸۰ منبع اصولی دستیابی و به سه نصیب الفبایی، نظام یافته و ترسیمی تهیه و مسجد بابا قدرت مشهد تنظیم گردیده است.
۶ اصطلاح طومار کردار اسلامی تدوین اصطلاحنامه اخلاق و رفتار اسلامیدر سال ۱۳۷۶ با همیاری اساتید مشاور استارت شوید و رسیدگی آن در سال ۱۳۸۲ تمام شد. این شرکت دربردارنده ۴۷۲۸ اصطلاح میباشد که با مراجعه به ۱۷۵ منبع اخلاقی در سه نصیب الفبایی، نظام یافته و ترسیمی تهیه شده و چاپ و انتشار شوید.
۷ اصطلاح طومار علم ها حدیث تدوین اصطلاحنامه علم ها حدیث در دو نصیب اصطلاحات و اعلام رجالی در اواخر سال۱۳۷۶ با همیاری استادان مشاور آغاز گردیده و استیناف آن در قسمت اصطلاحات درسال۱۳۸۲به نقطه نهایی رسید. این موسسه حاوی۸۱۰۰ اصطلاح و افزون بر۲۲۰۰۰اعلام رجالی با رابطه ها خاص خویش میباشد که بیش از۳۰۱۰۰ کلمه را در بر گرفته و با مراجعه به۱۲۰ کتاب علم ها حدیثی دستیابی شده و قسمت اصطلاحات آن چاپ و انتشار شوید.
۸ اصطلاح طومار معارف مهدوی تدوین اصطلاح طومار معارف مهدوی از سال ۱۳۹۰ استارت و در سال ۱۳۹۳ تمام شد. این شرکت دربردارنده ۲۰۰۰ اصطلاح در حوزه معارف مرتبط با وجود مقدس امام فرصت(عج) میباشد که در سال ۱۳۹۳ در پوسته ویکی معارف مهدوی به وسیله سر کردگی دفتر کار تبلیغات اسلامی رونمایی شوید.
۹ اصطلاح طومار اصلاح الگوی مصرف طرح تدوین اصطلاح طومار اصطلاح الگوی مصرف در تیرماه ۱۳۸۸ شروع و با بازرسی ۱۵ کتاب و بیشتراز چهارصد نوشته‌ی‌علمی و بعد از طی فرآیند بازرسی در سال ۱۳۸۹ منتشر شوید.
۱۰ اصطلاح طومار راویان حدیث تدوین اصطلاح طومار راویان حدیث در سال ۱۳۸۲ استارت و بعداز طی فرآیند مطالعه در سال ۱۳۹۰ مهیا تکثیر شوید؛ که فعلا در مرحله پیگیری جهت چاپ جای دارد.
۱۱ اصطلاح طومار فقه(در اختیار انتشار) طرح تدوین اصطلاح طومار فقه در سال ۱۳۷۶ و بعد از تدوین اصطلاح طومار‌های دیگر علم ها اسلامی مطرح و ثبت شد و تدوین آن از سال ۱۳۷۸ با همیاری اساتید مشاور آغاز و با تحقیق بیش تر از ۶۰۰ تیتر کتاب دینی اعم از شیعه و سنی, تفحص آن به اعمال رسیده و تکلیف ۵۰ باب شرعی با بیشتراز ۵۰۰۰۰ اصطلاح به همپا رابطه ها آن (ارتباط ترادف, اعم و اخص, متعلق, گزینش مشترکات لفظی, بیان یادداشت دامنه و حیث تقسیم) مشخص و معلوم گردیده است, و اکنون در چنگ نشر میباشد.
۱۲ اصطلاح طومار حرف نو(در چنگ انتشار) تدوین اصطلاحنامه مسائل نو کلامی از سال۱۳۸۶ با همیاری استادان مشاور آغاز گردیده و مطالعه آن در درسال۱۳۹۳به نقطه پايان رسید. این شرکت حاوی۶۰۰۰ اصطلاح از ۴۰ کتاب سخن تازه میباشد که کلیه فرآیند آن به اتمام رسیده و مهیا چاپ و تکثیر میباشد.

معرفی خط ثُلْث
خط ثُلْث، یکی خطوط شش‌گانه (اقلام ستّه) اسلامی میباشد.[یادداشت ۲] که به دست ابوعلی بن مقله بیضاوی شیرازی (مشهور به ابن‌مقله)، وزیر عباسیان، تأسیس گردیده و باقی خطوط شش‌گانه از آن منشعب گردیده‌ میباشد.[۱۲] ازاین‌رو خط ثلث را «ام الخطوط» دانسته‌اند.[۱۳] ثلث جلیل (جلی)، دیباج، نامه، ثلثین، مختصر نامه، نصف، ثلث، صغیر ثلث، بزرگ ثلث، و خفیف ثلث از اشکال مداد ثلث در قدیم بودند که جز خودکار ثلث باقی نمانده‌ میباشد.[۱۴] دانشمندان، در وجه تسمیه خط ثلث، اندازه مساحت مداد ثلث که یک سوم خودکار نامه میباشد، را مطرح کرده‌اند.[۱۵] سراج شیرازی، از خوشنویسان قرن نهم، با رویکردی معنوی، وجه تسمیه خط ثلث را از آن جهت میداند که «ام الخطوط» میباشد و این فرمان با آیه ۱۱ سوره نساء [یادداشت ۳] مسجد غدیر بلوار معلم مشهد رابطه داراست.[۱۶]

جاندارنگاری (Zoomorphic) با خط ثلث، تاریخ تاثیر: ۱۲۱۰ق؛ تصویر کشتن اژدها به وسیله شیر که با مخلوط این بیت همپا میباشد: نفس بد را در تن کشتن خیر فعالیت کسی که میباشد/ پاره کردن مار را در مهد فعالیت حیدر مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.
در خط ثلث برای یک سخن، گونه های مختلفی وجود داراست و همین دستور قابلیت مخلوط بهتری مهیا می آورد، هرچند برگزیدن هر مورد از گونه های در ادغام مستلزم توجه و بینایی آحاد دانسته مسجد بابا غدیر مشهد گردیده است.[۱۷]

در خط ثلث، خلال لغات، به دلیل زیباسازی و پرکردن خلأ، از اعراب یاری گرفته که برای نوشت آن از قلمی دقیق‌خیس (حدود یک‌سوم خودکار اساسی) استعمال می شود.[۱۸] این خط با وجود برخی همانندی‌ها با خطوط پژوهشگر و نسخه ها و توقیع، در بعضی خصوصیت‌های مفردات و مرکّبات، نظیر ارتفاع الف، قطّ مداد، به دور و سطح، مدّات (کشش‌ها) و طرز پیوستگی و رابطه لغات با یکدیگر با آنها تفاوت‌هایی مسجد بابا قدرت مشهد دارااست.[۱۹]

عالمان شیعه و خط ثلث
اقبال اندیشمندان و عالمان شیعی به هنر خوشنویسی و خط ثلث نیز در تذکره‌ها آمده‌ میباشد. تا جایی که حسن حسن‌زاده آملی، فیلسوف و عارف معاصر، استادش علامه سید محمد حسین طباطبایی(۱۲۸۱- ۱۳۶۰ش)، مفسر و فیلسوف معاصر را آیتی باهر در خوشنویسی دانسته و بویژه در خط ثلث، اورا قادری معدود وصف می‌نماید که دارنده شأن خاص بود.[۲۰]

احمد نجفی زنجانی(۱۲۸۷-۱۳۶۱ش)، پر اسم و رسم به معصومی خوشنویس، نیز یکی از دیگر روحانیان شیعه میباشد که کتابت کتیبه بارگاه اهل بیت(ع) و قرآن مهربان را در کارنامه خویش داشته.[۲۱] و دارای شهرت به احیاگر خط ثلث در کشور‌ایران میباشد.[۲۲] انجمن خوشنویسان کشور‌ایران در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی، وقتی که سعی در احیای خط ثلث داشت، با حیث به اثرها ثلث‌نویسان آن عصر، اثرها نجفی زنجانی را مطابقت و همخوانی بر همگی قواعد دانسته و از وی برای همیاری دعوت نمود.[۲۳]

مثال خط ثلث سید مرتضی نجومی؛ آحاد اینجانب علیها فان و یبقی وجه ربک ذوالجلال و الاکرام
حبیب‌الله فضائلی(۱۳۰۱-۱۳۷۶ش)، شیخ و خوشنویس معاصر، که خوشنویسی را از پدرش فراگرفت و در سال ۱۳۴۸ش شعبه انجمن خوشنویسان کشور‌ایران را در اصفهان شالوده‌گذاری کرد و سرپرستی آن را عهده دار شد. در سال ۱۳۵۸ش از سرویس نظام آموزشی بازنشسته شد.[۲۴] در امسال‌ها کتیبه‌های بقعه امام رضا(ع) در مشهد، بقعه حضرت زینب و بقاع حضرت رقیه در سوریه، مقبره عسکریین، بقعه امام حسین(ع)، مسجد‌ها و حسینیه‌های اصفهان، شیراز، اهواز و طهران به خودکار وی کتابت یافت و نمایشگاه‌هایی از خط وی در باطن و بیرون مرز و بوم برپا شد.[۲۵]

سید مرتضی نجومی(۱۳۰۷-۱۳۸۸ش)، عالم و مفسّر شیعه، نیز در خوشنویسی به ویژه در خط ثلث متبحر بود. بعداز رفتن به نجف، به خط ثلث متمایل شد و با هاشم محمد بغدادی، خوشنویس مالک اسم عراقی، مراوده داشت.[۲۶]او در سال ۱۳۶۲ش و ۱۳۷۵ش به دلیل تبحر درین خط، غالب به استخراج لوح تقدیر از سر گروهی جمهور وقت گردیده‌ میباشد.[۲۷]

تاریخ خط ثلث

تعبیروتفسیر اهل بیت
امامان شیعه مطالبی در تعبیروتفسیر قرآن گفته‌اند که در اثرها اصحاب و شاگردانشان به طور مدوّن یا این که علاوه بر مباحث دیگر درج شد‌ه‌است. مبتنی بر آیه ۴۴ سوره نحل، تبیین قرآن وظیفه فرستاده اکرم و بعد از رحلت وی، طبق حدیث پی درپی ثقلین، بر ذمه اهل بیت آن حضرت میباشد. به اعتقاد و باور شیعه ها، رسول بر مرجعیت فقهی و علمی اهل بیت خویش تصریح کرده و تمسک به آنان‌را موردنیاز مسجد غدیر بلوار معلم مشهد شمرده میباشد.

[۵۵] از لحاظ شیعه، صحبت امامان حکم حرف فرستاده را داراست و به شرط رعایت موازین و ملاکهای تعیین حدیث و استواری متن آن، روایات ائمه دارنده به عبارتی رده روایات فرستاده میباشد.[۵۶] به مقتضای مضمون روایتی که روحانی اثر گذار[۵۷] از امام باقر آورده، ریشه گفته‌های وی به فرستاده و در غایت به پروردگار می رسد. در ذکر امام درستگو نیز به جا مانده علمی ائمه بر گرفته از رسول مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.[۵۸]

در جایی دیگر امام پنجم، ائمه اطهار را وارث دانش پیامبران میداند[۵۹] و مطابق آن، زیرا صحبت پایدار و هدایت آفرین در نزد آنهاست، عموم به هنگام نیاز بایستی به آن ها مراجعه نمایند.[۶۰] سازه به کلام امام درست گو، [۶۱] ائمه اطهار، همچون علی(ع)، بر تعبیر و تفسیر قرآن اشراف بی نقص دارا‌هستند. لینک و پیوند سفت بین حدیث ائمه و حدیث فرستاده، بویژه با اعتنا به روایتی از امام علی، [۶۲] مسجد بابا غدیر مشهد پر‌نور میگردد.

بر طبق این ماجرا، فرستاده تأویل و تعبیر آیه ها قرآن، مثلا عام و خاص، سفت و متشابه، و ناسخ و منسوخ، را به امام علی یادگرفت. حجیت و اعتبار سخنان ائمه در تعبیر و تفسیر، دلایل قرآنی و حدیثی داراست. مبتنی بر آیه پاکسازی، ساحت اهل بیت از گونه های زشتی‌های گفتاری و کرداری مبرّمیباشد که سود منطقی آن، بدون نقص بودن سخنان آنها میباشد.[۶۳] سازه بر تعدادی حدیث، اهل بیت از مصادیق مسلّم اهل ذکرند.[۶۴] از این جهت بایستگی سوال از اهل بیان، که در آیه ۴۳ نحل بر آن تأکید گردیده، هویدا میباشد و در سود، روایات منقول از آن ها از حجیت شامل مسجد بابا قدرت مشهد است.[۶۵]

سخنان اورده شده از امامان شیعه درباره آیه‌ها قرآن، بیشتر در حوزه تعبیر محتوایی و مفهومی آیه ها میباشد البته این حرف به‌این مفهوم وجود ندارد که آن‌ها به تفصیل لفظ ها یا این که ذکر لغوی لغت ها و آیه‌ها قرآن اهتمام نداشته‌اند،[۶۶]بلکه بدین معناست که قرآن به حیث داشتن وجوه متعدد، تعبیروتفسیر یا این که تأویل‌های متعدد را برمی‌تابد. به این ترتیب، به خواسته نهی کردن از تحریف محتوایی و مفهومی قرآن، ائمه اهتمام اساسی خویش را به تعبیر و تفسیر محتوایی و مفهومی قرآن و پند امت و عالمان به کیفیت منفعت گیری از آن معطوف کردند. [۶۷] بعضی گزارش‌های مربوط به تاریخ قرآن، حکایت از وجود مصحفی به اسم امام علی دارااست. امام علی علیه‌السلام، که از مفسران بلندمرتبه و داناترین صحابه از نگاه وقوف و معرفت بر تنزیل و تأویل قرآن میباشد، [۶۸] درین مصحف بعداز روی هم گذاشتن آیه ها و تدوین آن ها مطابق ترتیب نزول، تأویل و تعبیر و تفسیر قرآن و برای مثال نشانه‌ها ناسخ و منسوخ را ذکر نموده است. [۶۹] خلال این، در نهج البلاغه بیانها فراوانی وجود دارااست که به صورت مصرح یا این که ضمنی ناظر به تعبیروتفسیر آیه‌ها قرآن میباشد.[۷۰]

بعد از امام علی، دیگر امامان با شیوه تفسیری قرآن به قرآن و علاوه بر اطمینان به اینکه واژگان و آیه‌ها قرآن دارنده مفاهیم عمیق و باطنی‌اند،[۷۱] به تعبیر آن پرداختند.

امام حسن و امام حسین علیهم االسلام مالک مدرسه تفسیری خاصی نبودند ولی بر مبنای برخی احادیث، آیاتی را تعبیر و تفسیر کرده‌اند.[۷۲]

مبتنی بر اشارات بعضا متن ها تاریخی می‌اقتدار به عملکرد امام سجاد(ع) در تعبیر و تفسیر آیه‌ها قرآن، بویژه در مکتب مدینه، پی پیروزی. صحیفه سجادیه در کنار دیگر دعاهای آن حضرت، در واقع نوعی تعبیروتفسیر و تبیین اشارات قرآن به حساب میآید. اقتباس‌ها، اشاره‌ها، استشهادها و استعمال آیه‌ها الاهی در این موسسه بسیار میباشد.[۷۳] تعبیروتفسیر «‌عباد پارسا‌» در دعای چهل و چهارم)، به مناسبت حلول ماه رمضان، با استناد به آیه‌ها قرآن، مثال‌ای از این مورد ها میباشد. از امام سجاد درباره ادب قرآن[۷۴] و‌شان نزول بعضا نشانه‌ها [۷۵] احادیثی نقل شد‌ه‌است و وی در تأویل بعضی آیه‌ها، ائمه اطهار را مصداق یا این که تأویل آن آیه‌ها دانسته‌اند.[۷۶]

ابوالجارود زیاد بن منذر، از اصحاب امام باقر(ع)، احادیث تفسیری آن حضرت را توده نموده است.[۷۷] اقوال تفسیری امام بیشتر ناظر میباشد به توضیح ایرادات یا این که ذکر واژگان قرآنی با یاری خویش آیه‌ها ــ که در واقعیت نوعی شیوه تفسیری قرآن به قرآن میباشد [۷۸] ــ یا این که تأویل آیه ها به آنچه درباره ائمه اطهار چهره خواهد اعطا کرد. [۷۹] همینطور، در مواقعی وی به ذکر آیه‌ها ناسخ و منسوخ و تعبیروتفسیر جنبه‌های دینی صحبت خداوند پرداخته‌اند. [۸۰]

روایات امام درست گو(ع) نیز در موضوعات متفاوت قرآنی، به طور متفرق، در کتابهای حدیثی و تفسیرهای روایی ماجرا گردیده‌است.[۸۱]

از معنی ها جانور در احادیث تفسیری اهل بیت میتوان به تعبیر آیه‌ها الاحکام و جواب به پرسشهای دینی اشاره نمود. ائمه، افزون بر منفعت گیری از طریق قرآن به قرآن، در مواقعی تعبیر خویش را به بیانها رسول یا این که دیگر ائمه مستند ساخته‌اند.[۸۲] امامان دیگر، زیرا امام کاظم و امام رضا و امام هادی علیهم السلام، نیز در تعبیروتفسیر، طریق‌ای مشابه به شیوه امامان قبل از خویش داشته‌اند؛ یعنی، یا این که تعبیر آن ها با استناد به بقیه نشانه‌ها قرآن میباشد[۸۳] یا این که با استناد به عهد و پیمان نبی و دیگر معصومان [۸۴] که نوعی تعبیر نقلی و روایی میباشد یا این که به طور ذکر مصداق[۸۵] یا این که در پوسته ذکر ایراد واژه و کلمه‌ای از واژگان قرآن.[۸۶]

زیدیه در قرن پانزدهم هجری
یمن از قرن سوم به سپس راءس مهم حکومت امامان زیدی و سکونت‎گاه زیدیان به شمار می‎رود. اگرچه از نصفه دوم قرن بیستم میلادی حکومت بیش تر از هزار ساله امامان زیدیان فروپاشید و زیدیان نردیک به ۴ دهه ترساندن، قتل، انزوا و محرومیت‎های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را از حیطه حکومت جمهوری‎خواستار تحمل کرد ولی اراده رهبران فقاهتی، علما و اندیشمندان زیدیه بر احیای ارثیه سیاسی و فرهنگی زیدیه از روش تأسیس احزاب، تشکل‎ها، مرکزها علمی و فقاهتی موجب شد زیدیه از توان و نفوذ بالایی فی مابین قبایل و عده‎های عموم یمن بهره مند گردد. برهمین اصل انقلاب ۲۰۱۴م حوثی‌ها با پشتیبانی بخش اعظمی از تیم‎ها و قبایل یمن شکل گرفت که به‌دنبال آن تکان دانش آموز انصارالله یمن رقم مسجد غدیر بلوار معلم مشهد خورد.[۸۳]

جمعیت زیدیه
بر پایه ی آمارها زیدیه ۳۵درصد جمعیت یمن را تشکیل می‎دهد.[۸۴]این داده های عددی مرتبط با عصر برقراری دولت یمن شمالی و جنوبی میباشد که در آن عصر زیدیان ۴۵ درصد جمعیت مملکت یمن شمالی را تشکیل می‎دادند.زیدیان در زمان کنونی یعنی قرن ۱۵ هجری قمری بیشتر دراستان‎های صعده، حجه، ذمار و صنعا سکونت دارا مسجد غدیر فلاحی مشهد هستند.[۸۵]

جریان‎های سیاسی و فرهنگی زیدیان در یمن
چهار جریان فعال میان زیدیان وجود دارااست.

جریان اهل بیتی محافظه شغل
بعداز اتحاد یمن در سال ۱۹۹۰م و ضابطه آزادی احزاب، مجال قابل قبولی برای زیدیان پیش آمد تا از انزوایی که بیش تر از بیست سال متحمل گردیده بودند بیرون شوند. در‌این در بین جریانی در بین علمای زیدی صورت گرفت تا ارثیه زیدیه اهل بیتی را احیا نمایند. این جریان با برگزاری زمان‎ها به تربیت و فراگیری جوان ها زیدی بر طبق مبانی زیدیه اهل‎بیتی می‎پرداختند. آن‌ها به دنبال حزب الحق را تأسیس کردند. این حزب اولیه حزب سیاسی زیدیه بعداز سقوط دولت امامان زیدیه به شمار مسجد بابا غدیر مشهد می‎رفت.[۸۶]

برای مثال رهبران این حزب مجدالدین مؤیدی و بدرالدین حوثی از مراجع زیدیه در زمان معاصر بودند. صلاح احمد فلیته یکی‌از علمای زیدیه، تحت عنوان اول دبیر تک تک حزب الحق تعیین شد. حزب الحق در انتخابات سال ۱۹۹۳م دو کرسی در پارلمان یمن را به خویش تخصیص بخشید. حسین بدر الدین حوثی به هم پا عبدالله عیضه الرزامی تحت عنوان نماینده حزب الحق در پارلمان یمن گزینش مسجد بابا قدرت مشهد شدند.[۸۷]

انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران نقش مهمی در برانگیختن علمای زیدی یمن برای احیای به جا مانده شیعه اعمال کرد.[۸۸] مهاجرت بعضی از شخصیت‌های زیدیه به کشور ایران[۸۹]، درس دادن دروس انقلاب اسلامی کشور‌ایران در عصر‎های آموزشی زیدیه[۹۰]، پناه از امام خمینی و کشور‌ایران در مبارزه با عراق مثلا قرابت علمای زیدیه با جمهوری اسلامی ایران بود.

با این همگی طیف موفق این جریان با تکثیر بیانیه‎ای التزام به اصل امامت و برپایی حکومت امامان زیدی تحت عنوان یکی اصول اعتقادی زیدیه را در زمان معاصر مصلحت ندانسته و آن را مختص روزگار پیشین دانستند. آن‌ها هر سیرتکامل مبادرت انقلابی علیه دولت قاضی علی رغم وجود خرابی حکومتی و تضاد و مغایرت تلاش دولت با مبانی زیدیه را روا ندانسته و سیاست سازگاری را برای بقای جریان زیدیه پیش گرفته و دستور کار خویش دانستند.[۹۱]

جریان انقلابی زیدیه
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: حوثی های یمن
میان مراجع و علمای زیدیه جریانی بودند که به زیدیه جارودیه رغبت داشتند. جارودیه از منظر فقاهتی و کلامی قرابت بیشتری به امامیه داراست. این جریان بر اصل امامت تحت عنوان یکی اصول اصلی زیدیه پایبند بودند[۹۲] و راه انقلابی زیدیه را نگهداری کرده بودند. آن‌ها علاوه بر التزام به اصل دستور به دارای اسم و رسم و نهی از منکر معتقد بودند می بایست در قبال دستگاه ظالمانه و خرابی حکومتی قیام کرد. جریان انقلابی زیدیه، سیستم آموزشی سنتی علمای زیدیه را ناکارآمد می‎دانستند از این رو با تشکیل انجمنی با تیتر منتدی الشباب المؤمن به برگزاری زمان‎های آموزشی و تربیتی برای جوان ها زیدیه مبادرت کردند.[۹۳]

انجمن شباب المؤمن ابعاد بسط یافته و به تهیه و تنظیم الشباب المؤمن (تشکیلات جوان ها مؤمن) تغییر تحول اسم اعطا کرد.[۹۴] رهبر معنوی این تشکیلات بدرالدین الحوثی و مؤسس و عقیده پرداز سیاسی آن حسین حوثی بود.[۹۵] جریان انقلابی زیدیه از نگاه فکری و سیاسی به انقلاب اسلامی کشور ایران مجاورت بود. بعضی از نگرش‎های حسین حوثی متأثر از درنگ‎های امام خمینی بود. وی در سخنرانی‎های خویش نگرش‌های امام خمینی را مطرح نموده و طریق حکومتی و شیوه استکبار ستیزی او را الگوی مطلوب حکومت اسلامی معرفی می‎کرد.[۹۶]

جریان انقلابی زیدیه از سال ۱۹۹۷ تا اوائل سال ۲۰۰۰م بیشتر در عرصه‎ های فکری و فرهنگی عمل می‎کرد[۹۷] البته از سال ۲۰۰۲م به بعد از آن با حمله ایالات متحده به افغانستان و عراق با ادعای جنگ با تروریسم، حضور نظامی ایالات متحده در یمن و همیاری دولت علی عبدالله پارسا با دولت ایالات متحده شغل‎های سیاسی جریان انقلابی زیدیه برجسته خیس شد.[۹۸] درین در بین راس ثقل سخنرانی‎های حسین حوثی طریقه‎های ضد آمریکایی و اسرائیلی او بود.

هم‎عهدوپیمان شدن دولت وقت یمن با ائتلاف موسوم به ضد تروریسم به رهبری ایالات متحده، انتقادهای شدید حسین حوثی را درپی داشت. استفاده کننده جلسات سخنرانی حسین حوثی جوان ها زیدی بودند. رفته رفته موج اعتراضات ضد آمریکایی و اسرائیلی جریان انقلابی زیدیه با شعارهای چهارگانه «مرگ بر ایالات متحده، مرگ بر اسرائیل، لعنت بر یهود و موفقیت از آن اسلام میباشد» که در نمازهای آدینه شهرهای صنعا و صعده و دیگر تجمعات فقاهتی و راهپیمایی های سیاسی سرداده می‎شد به نقطع ی عطف خویش رسید.[۹۹]

دولت علی عبدالله با تقوا، مدیر جمهور وقت یمن، که هشدارهای زیادی به کار‎های سیاسی و بیانات سیاسی حسین حوثی داده بود بعد از دستگیر متفاوت هواداران جریان انقلابی در یمن[۱۰۰] سرنوشت در سال ۲۰۰۴م به سرکوب جریان انقلابی زیدیه و واکنش نظامی با آن پرداخت. جریان انقلابی زیدیه که با تیتر حوثی‎ها دارای اسم و رسم گردیده بود به جهت شناخت با مسائل نظامی و سوابق فراگیری نظامی جوان ها زیدی در مرکزها آموزشی جریان انقلابی زیدیه، به نگهبانی از خویش پرداخت.

پیکار دربین دولت یمن و جریان انقلابی زیدیه با کشته شدن حسین حوثی خاتمه نیافت بلکه پیکار فی مابین آن‌ها تا سال ۲۰۱۰م در شش مرحله در بخشها شمالی یمن ادامه یافت. در‌این نزاع‎ها شمار متعددی از دو طرف کشته و بخش اعظمی نیز آواره شدند. بی‎رحمی ارتش یمن در تخریب اماکن مسکونی و کشتار غیر نظامیان به یار استمرار سیاست تبعیض آمیز دولت یمن در عوض زیدیان، محبوبیت جریان انقلابی زیدیه رفته رفته بیشتر شد و جوان ها زیدی بخش اعظمی جذب این جریان شدند. حسین حوثی در نزاع اولیه با ارتش یمن کشته شد و بعد از آن برادرش عبدالملک حوثی رهبری این جریان را بعد از وفات بدرالدین حوثی عهده دار شد.[۱۰۱]

جریان حوثی‎ها از سال ۲۰۱۳م به آن‌گاه به حرکت محصل انصارالله یمن تبدیل شد و از مقبولیت بیشتری فی مابین قبایل و جریان فعال در یمن منتفع گشت. تکان انصارالله در ۲۰۱۴م علیه دولت یمن به سر گروهی بنده ربه منصور هادی انقلاب کرد و با امان مردمی مشروعیت این دولت را به جهت متحقق نکردن مراد‎های عموم، استمرار خرابی حکومتی و ابقای انحصار اقتدار سیاسی و اقتصادی در مشت برخی از قبایل و تیم‎ها تحت سؤال موفقیت.[۱۰۲]

معنای شر و نسبت آن با مشقت
راغب اصفهانی در کتاب لُغَاو «مفردات»، شر را تحت عنوان چیزی که تمامی از آن هجران می‌نمایند تعریف و تمجید نموده است.[۱۵] چنان‌که معنای شر در نصوص فقاهتی (قرآن و احادیث) را نیز به عبارتی مضمون‌ همگانی در جامعه دانسته‌اند.[۱۶] ولی در اصطلاح ابن‌سینا فیلسوف مسلمان با نگاهی فلسفی شر را به معنای عدم دانسته[۱۷] اهل فلسفه و سخن همگی بدی‌ها و اشتباهات معاش بشری اعم از پیکار‌ها، جنایت‌ها، قتل نفس‌ها، بیماری‌ها، تخریب‌های نتیجه ها از زمین لرزه‌ها و گردباد‌های شدید، و گریزناپذیری مرگ را ذیل اسم شر حافظه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد می‌نمایند.[۱۸]

شر در نگاه پژوهشگران غربی به سختی،[۱۹] عزم بد[۲۰] و عجز و ناتوانی[۲۱] تعریف و تمجید گردیده است. ارسطو، فیلسوف یونانی، او‌لین کسی بود که شر را به‌تیتر چیزی ناخوشایند تعریف کرد.[۲۲] به نقل از بعضی از پژوهشگران، بیشتر اندیشمندان غربی، شر را به سختی تمجید کرده‌اند.[۲۳] مولف نوشته‌علمی «نه و شر» در دانشنامه امام علی(ع)، بر پایه ی احادیثی از امام علی(ع)، نه و شر را دو دستور انفسی معرفی نموده است که ناشی از شعور شور یا این که مشقت بشر میباشند، و پدیده‌های فرنگی هنگامی نه یا این که شر نامیده می گردند که مسئله‌ساز شعف یا این که مشقت در بشر گردیده باشند. شرور طبیعی مثل ز‌لزله،‌ سیل و آتشفشان یا این که شرور اخلاقی به‌این عامل شر محسوب میگردند که موجب مشقت و درد زحمت بشر می شوند.[۲۴] محمدتقی جعفری فیلسوف و الاهی‌دان شیعه کاربرد واژه و کلمه شر را نادرست می داند و توصیه می‌نماید به مکان آن از واژه و کلمه‌هایی مثل ناملایمات مصرف شود که معنای مشقت را مسجد غدیر فلاحی مشهد میرساند.[۲۵]

شرور طبیعی و شرور اخلاقی
تقسیم شر به طبیعی و اخلاقی، دارای شهرت‌ترین تقسیم‌بندی میباشد که مذکور میباشد[۲۶] شرور طبیعی رخدادهایی میباشند که سوای دخالت بشر در طبیعت حادثه می افتند و موجب سختی و درد میگردند. مثل گردباد، ز‌لزله، سیل، حریق‌فشان، بیماری‌ها و معلولیت‌هایی که بوسیله عامل ها انسانی ساخت و ساز نشده‌اند. در مقابل، شرور اخلاقی به رفتارها و خصوصیت‌های ناپسند اخلاقی اشاره دارااست که از بشر راز می زند، مانند لاف‌گویی، تکبر، طمع و اعمالی همانند قتل و دزدی. این گروه از شرور فیض بی واسطه افعال و گزینش‌های انسانی مسجد بابا غدیر مشهد می‌باشند.[۲۷]

بعضا از دانشمندان رویدادهای ناگواری را که بر تاثیر دخالت دست اندرکاران طبیعی و انسانی در اطراف طبیعی به وجود می آیند به‌تیتر شر اجتماعی شناخته‌اند.[۲۸] برخی مشقت‌های بشر مثل ناراحتی غربت از دوستان یا این که سوگ عزیزان را نیز شرور عاطفی یا این که رمانتیک نامیده‌اند به دلیل آن که از وضع و اوضاع مسجد بابا قدرت مشهد نفسانی‌اند.[۲۹]

شر زائیده گناهان آدم میباشد
بعضی از متکلمان مسلمان، با دقت به برخی از آیه ها قرآن[۳۰] و احادیث،[۳۱] ایفا و رفتارهای اشتباه و ناروای بشر را در پدیدآمدن شرور طبیعی مؤثر دانسته‌اند.[۳۲] چنان که از نگاه علامه طباطبایی، آیه ۳۰ سوره شوری، ذکر‌گر همین مقاله میباشد؛ چون مصیبت‌های همگانی و شاگرد همانند قحطی، زمین لرزه و وبا را جنس گناهان و پلیدی‌های رفتاری بشر‌ها می داند. آیه ۴۱ سوره روم، و ۱۱ سوره رعد را نیز، هم‌مضمون‌ با آیه ذکر شده شمرده‌اند که دلالت بر رابطه اجرا آدم‌ها با نظام عالم دارا هستند. طباطبائی رابطه و تأثیر اجرا آدم در ساخت و ساز شرور را یکی سنت‌های پروردگار شمرده میباشد.[۳۳] گفته‌اند براساس احادیث، شغل های نیک و نه اشخاص باتقوا در دفع عذاب و شرور نیز مؤثر میباشد.[۳۴] به یقین محمدتقی مصباح یزدی، در حالتی که ذکر قرآن و احادیث خلا، تأثیر ایفا آدم در آسیب ها و شرور هیچ‌گاه برای ما قابل آشنایی عدم وجود.[۳۵]

شر فلسفی یا این که متافیزیکی
برای شر اقسام دیگری نیز شمرده گردیده است. لایب نیتس فیلسوف غربی، در کتاب تئودیسه، از شری به عنوان «متافیزیکی» یا این که «فلسفی» مذکور میباشد.[۳۶] ملاک این تقسیم‌بندی، تقسیم جانور به واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود میباشد. از آن جا که کلیه موجودات ممکن‌الوجود با نقص و کمبود یاروهمدم میباشند، مدام نوعی کاستی و فقدان در ذات آحاد موجودات امکانی وجود دارااست. مبنی بر این تعریف و تمجید، همگی مخلوقات به نوعی مصداق شر متافیزیکی محسوب میگردند.[۳۷] جوادی آملی مفسر شیعی شر را به دو نوع بالذات و بالعرض تقسیم نموده است که ملاک آن وجود و عدم میباشد و شر بالذات به عبارتی نابودی و خلا میباشد.[۳۸] این سیرتکامل از شرور در مشاجره از قضیه شر گزینه دقت وجود ندارد، چون اینگونه شرّی هیچ تناقضی با آموزه‌های فقاهتی ندارد.[۳۹]

حادثه مکتب فیضیه واقعه‌ای میباشد که در عصر پهلوی در مکتب فیضیه قم چهره بخشید و عامل ها حکومت سلطان با برهم زدن مراسم عزاداری شهید شدن امام راست گو(ع) در آدینه ۲ فروددین ماه سال ۱۳۴۲ش مصادف با (۲۵ شوال ۱۳۸۲ق) به ضرب‌وشتم طلاب و عموم پرداختند. این رخداد، دیباچه نهضت اسلامی بود که به برد انقلاب اسلامی و تشکیل کشور‌ایران مسجد غدیر بلوار معلم مشهد انجامید.

پیشینه و قضیه‌های اتفاق
بعداز درگذشت آیت‌الله بروجردی زعیم حوزه علمیه و مرجع تبعیت شیعه ها، در سال ۱۳۴۰ش، مراحل مبارزات حوزویان و عموم با طاغوت و حکومت پهلوی، وارد زمان‌ جدیدی شد و صورت مسجد غدیر فلاحی مشهد علنی یافت.

«لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی»، «حق رأی زنان»، «قول به کتاب آسمانی به مکان قرآن» و «رفراندم انقلاب سپید فرمانروا»‌ از مواقعی بود که هرمورد به دلایل و علت‌هایی اعتراض روحانیت و در رأس وی، آیت الله سید روح الله خمینی را که فعلا شخصیت طراز نخستین حوزه به شمار می رفت مسجد بابا غدیر مشهد مهیا آورد.

این اعتراضات و زد و خوردها به جایی رسید که آیت الله خمینی طی پیامی در چهارشنبه ۳ بهمن سال ۱۳۴۱ش ( ۲۶ شعبان ۱۳۸۲سال ق) به اخلاق و رفتار سرکوب‌گرانه پهلوی دوم و حمله ساواک و نیروهای شهربانی و ژاندارمری به فیضیه اعتراض مسجد بابا قدرت مشهد کرد. [یادداشت ۱]

مهمترین مراد انقلابیان و روحانیت درین دوران، برکنار اسدالله عَلم از منزلت در آغاز‌وزیری تحت عنوان متهم مهم بود.[۲]

این مراد به این ادله مطرح شد که اعلام شد فرمان روا قرار میباشد به قم بیاید و با علما دیدار نماید.

سرنوشت فرمان روا صرفا با استقبال مأموران دولتی وارد قم شد و نتوانست عصبانیت خویش را از عدم حضور عموم و روحانیت، مخفی نماید. محمدرضا پهلوی در صحن مقبره حضرت معصومه(س) و درجمعی نادر، سخنرانی کرد و روحانیت را ارتجاع سیاه نامید.

دو روز سپس در ۶ بهمن سال ۱۳۴۱ش «لوایح ششگانه» فرمان روا با حفاظت «کندی»، مدیر جمهور اسبق ایالات متحده به «ثبت ملّی» نهاده شد که به حریق اعتراض‌ها و نقدها، دامن زد.

فرمانروا در مبادرت آجل پنج‌شنبه ۲۳ اسفند ۱۳۴۱ش طی سخنانی در «مقر وحدتی» دزفول، از مراجع و روحانیون به پلیدی حافظه کرد و وعده اعطا کرد اعتراضات را سرکوب خواهد کرد. آیت الله خمینی نیز متقابلاً با ارسال طومار‌ها و پیام‌هایی به مراجع، علما و متدینین، جشن و پایکوبی عید باستانی ۱۳۴۲ را تحریم کرده و نوشت:«غرض اجانب، قرآن و روحانیت میباشد. دست‌های چرک اجانب با دست این قبیل دولت‌ها قصد دارااست قرآن را از فی مابین بردارد، روحانیت را پایمال نماید.... اینجانب این عید را برای جامعه مسلمین، عزا اعلام می کنم تا مسلمین را از خطرهایی که برای قرآن و مرزوبوم قرآن در پیش میباشد با خبر کنم.»[۳]

پاد شاه برای سرکوب اعتراضات و مخالفت با عزا شدن عید نوروز، سرهنگ مولوی مدیر ساواک طهران و نجم الدین بدره‌ای را مأمور کرد با نیروهای خویش روانه قم شوند.